Alicja Najwer
Krajobraz[1], który oglądamy podczas wędrówki, przejażdżki rowerowej czy podróży samochodem, jest rezultatem długiej historii przemian środowiska. Tworzą go nie tylko lasy, łąki i zamieszkujące je organizmy, lecz także znacznie starszy, abiotyczny fundament przyrody: skały i osady, formy rzeźby terenu, wody powierzchniowe i podziemne, gleby oraz lokalny klimat. Różnorodność tych elementów nazywamy georóżnorodnością (Najwer i Zwoliński, 2014). To ona decyduje o wyglądzie krajobrazu oraz warunkach jego funkcjonowania. Wpływa na obieg i występowanie wód, powstawanie gleb, rozmieszczenie siedlisk, a w konsekwencji także na rozwój bioróżnorodności. W naukach geologicznych georóżnorodność bywa ujmowana w węższym znaczeniu jako zróżnicowanie budowy geologicznej i form rzeźby albo w szerszym znaczeniu jako układ wzajemnie powiązanych komponentów przyrody nieożywionej. W niniejszym przewodniku przyjęto podejście kompleksowe, pozwalające spojrzeć na krajobraz jako na system, w którym geologia, rzeźba terenu, wody, gleby i klimat pozostają w ścisłym związku z roślinnością oraz działalnością człowieka.
W planowanym Geoparku „Wielkopolska Glacjalna” georóżnorodność ma szczególne znaczenie, ponieważ przedstawia historię regionu i pozwala zrozumieć, jak powstał jego młodoglacjalny krajobraz. Składają się na nią między innymi moreny, sandry, rynny subglacjalne, ozy, kemy, zagłębienia wytopiskowe, jeziora, doliny rzeczne oraz zróżnicowane gleby. Ich układ pozwala wyjaśnić, skąd wzięły się lokalne formy terenu, dlaczego w jednych miejscach dominują piaski, a w innych gliny, gdzie pojawiają się źródła, jeziora i mokradła oraz w jaki sposób działalność lądolodu skandynawskiego i jego wód roztopowych ukształtowała dzisiejszy krajobraz Wielkopolski. Georóżnorodność stanowi podstawę wyodrębniania geodziedzictwa oraz podejmowania działań z zakresu geoochrony. Pomaga wskazywać najcenniejsze miejsca, planować ich ochronę, a także wykorzystywać je w edukacji przyrodniczej i geoturystyce. Nie każdy element georóżnorodności staje się jednak automatycznie częścią geodziedzictwa. Pojęcie to odnosi się do tych składników przyrody nieożywionej, którym przypisujemy szczególną wartość naukową, edukacyjną, krajobrazową, kulturową lub społeczną. Miejsca, w których cechy te są dobrze zachowane, widoczne i możliwe do zrozumienia, określa się mianem geostanowisk.
Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB) definiuje geostanowiska jako pojedyncze lub mozaikowo rozmieszczone obiekty o wyróżniających się walorach geologicznych, dokumentujące historię geologiczną danego obszaru albo ilustrujące określone procesy. Mogą nimi być nie tylko odsłonięcia skał, lecz także interesujące formy terenu, głazy narzutowe, jaskinie, źródła czy skamieniałości. Szczególną grupę stanowią geostanowiska związane z rzeźbą terenu, nazywane geomorfostanowiskami (Reynard i Panizza, 2005). Mogą one obejmować pojedynczą formę, zespół form lub większy fragment krajobrazu morfologicznego, a oprócz znaczenia naukowego mieć również wartość edukacyjną, ekologiczną, kulturową, estetyczną albo gospodarczą (Reynard i in., 2007). O wartości geostanowiska nie decyduje więc wyłącznie wyjątkowość jego budowy. Liczy się również to, czy miejsce pozwala zrozumieć historię Ziemi i procesy kształtujące rzeźbę terenu, jest widoczne w terenie, ma potencjał edukacyjny oraz wiąże się z historią i działalnością człowieka. Tak rozumiane geostanowisko nie musi być spektakularnym odsłonięciem ani monumentalną formacją skalną. Może nim być łagodny wał morenowy, dolina rzeczna, śródleśny oz, wyspa na jeziorze polodowcowym, reliktowa struktura glebowa, a nawet krajobraz przekształcony przez człowieka — o ile pozwala on odczytać zależności między warunkami przyrodniczymi a historią osadnictwa i gospodarowania. Z tego względu w przewodniku posługujemy się szerokim pojęciem geostanowiska, obejmującym zarówno naturalne formy polodowcowe, jak i miejsca, w których geodziedzictwo wyraźnie łączy się z dziedzictwem kulturowym.
Rozpoznawanie geostanowisk rozpoczyna się od inwentaryzacji terenowej i kameralnej, obejmującej analizę map, literatury, numerycznych modeli terenu oraz zdjęć lotniczych i satelitarnych. Cennym uzupełnieniem mogą być również rozmowy z mieszkańcami, którzy często wskazują miejsca szczególnie wyróżniające się w lokalnym krajobrazie. Kluczowe znaczenie ma jednak weryfikacja terenowa, pozwalająca ocenić rzeczywisty stan obiektu, jego wizualizację i dostępność. Kolejnym etapem jest waloryzacja, czyli ocena wartości rozpoznanych miejsc. W literaturze stosuje się różne metody, zależnie od celu badań i charakteru geostanowisk (Reynard i in., 2007; Brilha, 2016). Najprostsze podejścia opierają się na opisie eksperckim, natomiast metody ilościowe polegają na przyznawaniu punktów za określone cechy i porównywaniu wyników. Coraz częściej oba sposoby łączy się, uzupełniając punktację komentarzem eksperckim oraz oceną możliwości ochrony i udostępnienia obiektu. Jedną z najbardziej znanych jest metoda Reynarda i współautorów (2007). Wartość naukową określa się w niej na podstawie stanu zachowania, reprezentatywności, rzadkości oraz znaczenia obiektu dla odtwarzania dawnych warunków środowiskowych. Oddzielnie ocenia się wartości dodatkowe: ekologiczne, kulturowe, estetyczne i ekonomiczne. Takie rozróżnienie jest istotne, ponieważ miejsce bardzo cenne naukowo nie zawsze jest łatwo dostępne i atrakcyjne dla turystów, a obiekt popularny i malowniczy nie musi być wyjątkowy z naukowego punktu widzenia. Na potrzeby tego przewodnika podejście to uproszczono i dostosowano do celów geoturystycznych. Każde stanowisko oceniono w sześciu kategoriach:
- N – wartość naukowo-poznawcza,
- E – wartość edukacyjna,
- K – wartość krajobrazowa,
- H – wartość historyczno-kulturowa,
- D – dostępność i bezpieczeństwo,
- O – stan zachowania i podatność na przekształcenia.
W każdej kategorii można było przyznać od 0 do 3 punktów, a maksymalny wynik wynosił 18 punktów. Punktacja nie służy jednak prostemu wyłonieniu „najlepszego” geostanowiska. Pokazuje raczej mocne i słabsze strony poszczególnych miejsc oraz pomaga określić, w jaki sposób można je prezentować, chronić i udostępniać. Przykładowo niższa ocena gleb poligonalnych wynika przede wszystkim z ich słabej widoczności w terenie i dużej podatności na niszczenie podczas prac rolniczych, a nie z niewielkiej wartości naukowej. Dodatkowym punktem odniesienia przy wyborze geostanowisk był Centralny Rejestr Geostanowisk Polski prowadzony przez PIG-PIB. Potraktowano go jednak jako ogólnopolskie zestawienie, a nie pełną i aktualną inwentaryzację lokalnego geodziedzictwa. Przeprowadzone analizy i obserwacje terenowe wykazały, że obszar jest znacznie bogatszy w cenne przyrodnicze stanowiska, niż wynikałoby to z liczby obiektów ujętych w krajowym rejestrze. Ostateczny wybór uwzględniał zarówno rangę naukową miejsc, jak i pozostałe kryteria przyjęte w waloryzacji.
W rezultacie wyznaczono dziewięć geostanowisk, które najlepiej przedstawiają georóżnorodność i geodziedzictwo planowanego Geoparku „Wielkopolska Glacjalna”. Nie są one zbiorem dziewięciu niezależnych atrakcji, lecz wspólnie tworzą spójny obraz rozwoju krajobrazu Wielkopolski: od postoju czoła ostatniego lądolodu i powstawania moren, przez przepływy wód podlodowcowych i roztopowych tworzących rynny i ozy, po wytapianie martwego lodu, rozwój jezior, tworzenie sieci dolinnej, mokradeł i gleb. Kolejnym rozdziałem tej historii jest działalność człowieka, który wykorzystywał ukształtowanie terenu, zasoby wodne, gliny, piaski, żwiry oraz głazy narzutowe do budowy osad, grodów, dróg, stawów i obiektów sakralnych. Przewodnik nie tylko wskazuje miejsca warte odwiedzenia, lecz także pomaga czytać georóżnorodność, geodziedzictwo i dziedzictwo kulturowe krajobrazu: dostrzegać w niewielkim wzgórzu dawną krawędź lądolodu, w podłużnym jeziorze ślad podlodowcowej rzeki, w śródleśnym wale osady transportowane przez wody roztopowe, a w kamiennym murze skały, które przybyły do Wielkopolski ze Skandynawii. Dzięki takiemu spojrzeniu pozornie łagodny i zwyczajny krajobraz staje się zapisem fascynującej historii Ziemi, przyrody i człowieka w wymiarze lokalnym i regionalnym.
Bibliografia:
Brilha, J. (2016). Inventory and quantitative assessment of geosites and geodiversity sites: A review. Geoheritage, 8(2), 119–134. https://doi.org/10.1007/s12371-014-0139-3.
Najwer, A., & Zwoliński, Z. (2014). Semantyka i metodyka oceny georóżnorodności – przegląd i propozycja badawcza. Landform Analysis, 26, 115–127. https://doi.org/10.12657/landfana.026.011
Reynard, E., Fontana, G., Kozlik, L., & Scapozza, C. (2007). A method for assessing “scientific” and “additional values” of geomorphosites. Geographica Helvetica, 62(3), 148–158. doi:10.5194/gh-62-148-2007.
Reynard, E., & Panizza, M. (2005). Géomorphosites: définition, évaluation et cartographie. Une introduction. Géomorphologie: relief, processus, environnement, 11(3), 177–180. doi:10.4000/geomorphologie.337.
[1] „krajobraz” znaczy obszar, postrzegany przez ludzi, którego charakter jest wynikiem działania i interakcji czynników przyrodniczych i/lub ludzkich (Europejska Konwencja Krajobrazowa).