Karta informacyjna geostanowiska
■ Tematyka
Rzeźba fluwioglacjalna związana z erozyjną działalnością wód roztopowych (proglacjalnych) płynących wzdłuż czoła lądolodu. Przykład wpływu procesów glacjalnych na kształtowanie się charakterystycznej, schodkowej sieci hydrograficznej w tej części Wielkopolski.
■ Charakterystyka
Odcinek doliny marginalnej, odprowadzającej wody roztopowe (proglacjalne) z czoła lądolodu, w obrębie tworzącej się pobiedziskiej moreny czołowej. Dno doliny niewyrównane z przewyższeniami oraz podmokłymi obniżeniami i jeziorami wytopiskowymi (po bryłach martwego lodu). Współcześnie wykorzystany przez Cybinę, prowadzącą swoje wody do doliny Warty.
■ Lokalizacja
Obszar pomiędzy Górą na wschodzie i Biskupicami na zachodzie. Geostanowisko w postaci dwóch punktów widokowych:
- Na północnej krawędzi doliny w miejscowości Biskupice
- Na południowej krawędzi doliny w miejscowości Jankowo
■ Propozycja zwiedzania
Trasa rowerowa lub samochodowo-piesza
■ Ocena geostanowiska
Przyroda doliny Cybiny
Przyroda doliny Cybiny
Alicja Najwer
Dolina Cybiny stanowi propozycję geostanowiska o wysokiej wartości geomorfologicznej i krajobrazowej w skali Wielkopolski. Jej wyjątkowość wynika z czytelnego układu form polodowcowych oraz ich powiązań ze współczesną siecią hydrograficzną. Jest to bardzo dobre miejsce do prowadzenia edukacji terenowej dotyczącej rzeźby glacjalnej i fluwialnej. Proponowany obszar obejmuje fragment doliny rzecznej pomiędzy Górą a Biskupicami (ryc. G-5.2). Teren ten położony jest w mezoregionie Równina Wrzesińska. Stanowi on czytelny przykład krajobrazu młodoglacjalnego, ukształtowanego podczas ostatniego zlodowacenia, a współcześnie przekształcanego przez procesy rzeczne, co dobrze ilustruje wyraźnie wcięta dolina i obecność licznych form wodnych.
Ryc. G-5.2. Fragment Doliny Cybiny od Góry do Biskupic na tle modelu cieniowania rzeźby. Widoczne erozyjne rozcięcia krawędzi doliny (A, B, C)
(autor: Lech Kaczmarek)
Wbrew nazwie nie jest to klasyczna, szeroka dolina rzeczna, ukształtowana wyłącznie za sprawą procesów rzecznych, lecz – zwłaszcza w okolicy Biskupic – złożony system polodowcowych obniżeń, jezior i terenów podmokłych, powiązanych z osią współcześnie płynącej Cybiny (Ryc. G-5.2 i G-5.3). Kluczową cechą tego odcinka jest wyraźny układ jeziorno-dolinny, w którym rzeka stanowi jedynie element większego systemu hydrograficznego. Rzeźba terenu została ukształtowana podczas ostatniego zlodowacenia. W otoczeniu doliny występuje tu typowy zestaw form polodowcowych: wysoczyzny morenowe, kemy i terasy kemowe.
W obrębie doliny spotkać można obniżenia wytopiskowe (po bryłach martwego lodu), które współcześnie wypełniają jeziora, mokradła lub są wykorzystywane przez sieć rzeczną (ryc. G-5.2). Tworzą one ciąg powiązanych ze sobą obniżeń, w których rozwija się system wodny obejmujący m.in. jeziora Góra, Biskupice, Prawe i Lewe oraz niewielkie stawy hodowlane. Jeziora te są zazwyczaj płytkie, co sprzyja procesom eutrofizacji. Ich funkcja rekreacyjna jest ograniczona, natomiast pełnią one istotną funkcję przyrodniczą i krajobrazową jako elementy systemu wodno-torfowiskowego.
Ryc. G-5.3. Południowa krawędź doliny Cybiny – punkt widokowy nr 2
(autor: Lech Kaczmarek)
Ryc. G-5.4. Jezioro Biskupice Lewe. Widok z punktu widokowego 1, zlokalizowanego na krawędzi wysoczyzny morenowej, poniżej starego cmentarza ewangelickiego we wsi Biskupice
(autor: Alicja Najwer)
| Czy wiesz, że…Nazwa Cybina prawdopodobnie pochodzi od prasłowiańskiego rdzenia tib- oznaczającego bagno lub błoto (pierwotnie Tibina). Rzadziej wiąże się ją ze staropolskim słowem „cyby”, odnoszonym do „kóz” lub „długich nóg”, co mogłoby nawiązywać do przebiegu rzeki. |
Dolina Cybiny rozciąga się na długości kilkunastu kilometrów, stopniowo rozszerzając się ku zachodowi. Wysokości terenu wahają się od około 100 m n.p.m. na wysoczyznach morenowych, stanowiących krawędź morfologiczną doliny, do około 74 m n.p.m. na poziomie lustra jeziora Góra. Na stosunkowo stromych zboczach wykształciły się liczne, głęboko wcięte parowy o szerokości do 20m, miejscami wykorzystywane jako trasy piesze (ryc. G-5.2 A, B, C). Ich ściany osiągają lokalnie do 10 m. wysokości, co sprawia, że są jednymi z bardziej wyrazistych form rzeźby w tym obszarze.
| Czy wiesz, że…Parowy to dolinki erozyjno-denudacyjne. Powstały wskutek żłobienia przez wody opadowe, a następ-nie były poszerzane przez osuwanie i spłukiwanie materiału ze stoków. Choć na co dzień często pozostają suche, w czasie deszczu działają jak naturalne „rynny”, odprowadzając wodę do głównej doliny. Parowy te pokazują, że krajobraz doliny Cybiny wciąż podlega przemianom, a nawet krótkotrwały spływ wody może z czasem znacząco przekształcać rzeźbę terenu. |
Dno doliny Cybiny na tym odcinku pozostaje w dużej mierze otwarte i niemal bezleśne, a krajobraz kształtują siedliska bagienne i nadrzeczne. Ze względu na wysoką georożnorodność obszaru występuje tu wyraźna mozaika środowisk – od wód płynących i jezior, przez torfowiska i podmokłości, po łąki i fragmenty lasów. Dno doliny oraz płytkie brzegi jezior są pokryte szuwarami, a miejscowo na krawędziach doliny i wyżej zlokalizowanych terasach kemowych tworzą się olsy i łęgi – mokradłowe lasy olchowo-jesionowe oraz zarośla wierzbowe i wierzbowo-topolowe. W wolnych od drzew fragmentach spotkamy łąki trzęślicowe
i turzycowe, ekstensywnie użytkowane łąki świeże, nadrzeczne ziołorośla oraz ciepłolubne murawy napiaskowe i kserotermiczne. Zróżnicowanie siedlisk sprzyja bogactwu fauny. Wśród płazów można napotkać kumaka nizinnego, traszkę zwyczajną i grzebieniastą oraz ropuchę zieloną. Występują tutaj ptaki wodno-błotne – czaple, żurawie, perkozy, błotniaki czy zimorodki – a wśród ssaków zauważalna jest wydra czy bóbr europejski. Występują także rzadko spotykane ślimaki: poczwarówka jajowata i poczwa-rówka zwężona. Bogactwo tych siedlisk i gatunków wskazuje na wysoką wartość przyrodniczą doliny, wynikającą z zachowania naturalnych ekosystemów rzecznych i mokradłowych.
| Czy wiesz, że…Mokradła działają jak naturalna gąbka krajobrazu – potrafią magazynować ogromne ilości wody, a następnie stopniowo ją uwalniać, dzięki czemu ograniczają skutki powodzi i suszy. Jednocześnie funkcjonują jak biologiczny filtr, zatrzymując zanieczyszczenia i poprawiając jakość wód, a przy tym są jednymi z najważniejszych magazynów węgla na Ziemi, gromadząc go nawet więcej niż lasy. |
W ujęciu ekologii mokradeł są to jedne z najbardziej produktywnych, ale i wrażliwych ekosystemów, odgrywające kluczową rolę w utrzymaniu jakości wód i bioróżnorodności. Ich osuszanie prowadzi do degradacji siedlisk i emisji CO₂, dlatego ochrona tych obszarów ma znaczenie także dla klimatu. Dolina Cybiny niemal od źródeł, aż po ujście do Warty, objęta jest różnymi formami ochrony. W górnym biegu funkcjonuje Obszar Chronionego Krajobrazu „Dolina Cybiny” w rejonie Nekielki, następnie obszar Natura 2000 (obszar siedliskowy, ryc. G-5.5), a także otulina Parku Krajobrazowego Promno. W granicach Poznania dolina ponownie objęta jest ochroną jako obszar chronionego krajobrazu. Uzupełnieniem są formy ochrony indywidualnej, w tym pomniki przyrody oraz ochrona gatunkowa.
Obszar ten wyróżnia się wysokimi walorami poznawczymi i krajobrazowymi. Naturalny układ doliny tworzy miejscami sieć ścieżek spacerowych, które umożliwiają obserwację komponentów przyrody i procesów zachodzących w dolinie rzecznej oraz w krajobrazie polodowcowym. Różnorodność siedlisk sprzyja wypoczynkowi i turystyce – dolina pełni funkcję ważnej ostoi ptaków wodnych i innych organizmów, a także pozostaje istotnym elementem krajobrazu kulturowego regionu. Szczególnie interesującym miejscem jest rejon jeziora Góra, chętnie odwiedzany podczas wycieczek pieszych i rowerowych po okolicy. Ukształtowanie doliny sprzyjało tu rozwojowi osadnictwa i systemów obronnych już we wczesnym średniowieczu. W VI/VII–XI wieku funkcjonował tu zespół osadniczy, a od X wieku także gród schronieniowy, później zastąpiony wieżą mieszkalno-obronną. Naturalne warunki -rozlewiska Cybiny i wody jeziora – stanowiły skuteczną barierę, a dostęp do grodu prowadził przez podmokłe przewężenie, najpewniej po grobli lub moście. Badania archeologiczne odsłoniły pozostałości osady, w tym jamy, palenisko i fragmenty półziemianki, a także liczne zabytki ruchome: ceramikę, kości, narzędzia żelazne i przedmioty codziennego użytku. Na kulminacji wzgórza zachowały się relikty wieży obronnej datowanej na XIII–XIV wiek. Obecność człowieka w dolinie sięga jednak znacznie dalej – ponad 11 tysięcy lat temu, o czym świadczą znaleziska narzędzi krzemiennych w rejonie Biskupic i Jankowa. Na odcinku Biskupice – Góra – Promno dolina Cybiny łączy czytelny krajobraz polodowcowy z długą i dobrze udokumentowaną ciągłością osadniczą, stanowiąc cenny obszar o znaczeniu przyrodniczym, kulturowym i edukacyjnym.
Ryc. G-5.5. Obszar Natura 2000 – Dolina Cybiny
(autor: Iwona Piotrowska)
Góra – ślady osadnictwa w Dolinie Cybiny
Mirosław Makohonienko
Dolina Cybiny była zasiedlana i użytkowana przez człowieka od czasów przedhistorycznych. Miejscem, które dokumentuje ślady pradziejowego i wczesnośredniowiecznego osadnictwa są okolice Góry. Tutaj na dnie doliny w sąsiedztwie zachodniego krańca jeziora Góra, na dwóch ostańcach dolinnych, tworzących lokalne wyniesienia terenowe, odkryto ślady osadnictwa z różnych epok, od okresu mezolitu, przez neolit, epokę brązu, okres wpływów rzymskich, po średniowiecze i czasy nowożytne. Wieloletnie badania prowadzone przez zespoły archeologów poznańskich, wskazują na bardzo długą tradycję zajmowania doliny Cybiny, już przez społeczności zbieracko-łowieckie, wczesnych rolników doby neolitycznej, po czasy historyczne.
Najliczniejsze znaleziska w Górze związane są z okresem wczesnego średniowiecza doby plemiennej, sprzed narodzin monarchii piastowskiej. Zespół osadniczy obejmował tu osady otwarte z domostwami w postaci półziemianek, z paleniskami i jamami zasobowymi, istniejące według datowań archeologicznych, od przełomu VI/VII wieku po początek wieku IX. Na większym wzgórzu odkryto ponadto niezwykle rzadko napotykane cmentarzysko ciałopalne ludności słowiańskiej z czasów poprzedzających wprowadzenie chrześcijaństwa, datowane na podstawie artefaktów na czasy od IX wieku do drugiej połowy X wieku. O praktykach grzebalnych świadczą zachowane drobne kostki ludzkie z resztkami stosu, w postaci grobów tak zwanych płaskich, jamowych. W kolejnej fazie osadniczej w drugiej połowie wieku X, na jednym z wzgórz wzniesiono niewielki gródek schronieniowy. Po jego rozebraniu zaś, wieżę mieszkalno-obronną, datowaną od połowy wieku XIII po połowę wieku XIV, strawioną przez pożar, o czym świadczą spalone belki zachowane w podłożu. Na przeprawie przez zabagniony przesmyk, użytkowany od czasów pradziejowych, odkryto drewniane konstrukcje, prawdopodobnie mostowe, użytkowane w średniowieczu. W późniejszym czasie osadnictwo z doliny przeniesione zostało na wyżej wyniesione tereny na wysoczyźnie, gdzie ostatecznie rozwinęła się wieś Góra istniejąca tu do dziś.
Fragment doliny Cybiny w okolicach Góry (ryc. G-5.6), użytkowanej przez społeczności pradziejowe i wczesnohistoryczne jest wyjątkowym miejscem, dokumentującym działalność człowieka na przestrzeni dziejów, zakładającego w dolinie osady jak i cmentarze. Historię tego miejsca kryją warstwy kulturowe jak i osady jeziorno-bagienne, ukazujące proces wylesień lasów grądowych związany z osadnictwem wczesnego średniowiecza, jak i zmienne poziomu wód ówczesnego jeziora.
Ryc. G-5.6. Dolina Cybiny z pradziejowymi i średniowiecznymi stanowiskami archeologicznych nad jeziorem Góra
Góra – ślady osadnictwa w dolinie Cybiny
Góra – ślady osadnictwa w dolinie Cybiny
Mirosław Makohonienko
Dolina Cybiny była zasiedlana i użytkowana przez człowieka od czasów przedhistorycznych. Miejscem, które dokumentuje ślady pradziejowego i wczesnośredniowiecznego osadnictwa są okolice Góry. Tutaj na dnie doliny w sąsiedztwie zachodniego krańca jeziora Góra, na dwóch ostańcach dolinnych, tworzących lokalne wyniesienia terenowe, odkryto ślady osadnictwa z różnych epok, od okresu mezolitu, przez neolit, epokę brązu, okres wpływów rzymskich, po średniowiecze i czasy nowożytne. Wieloletnie badania prowadzone przez zespoły archeologów poznańskich, wskazują na bardzo długą tradycję zajmowania doliny Cybiny, już przez społeczności zbieracko-łowieckie, wczesnych rolników doby neolitycznej, po czasy historyczne.
Najliczniejsze znaleziska w Górze związane są z okresem wczesnego średniowiecza doby plemiennej, sprzed narodzin monarchii piastowskiej. Zespół osadniczy obejmował tu osady otwarte z domostwami w postaci półziemianek, z paleniskami i jamami zasobowymi, istniejące według datowań archeologicznych, od przełomu VI/VII wieku po początek wieku IX. Na większym wzgórzu odkryto ponadto niezwykle rzadko napotykane cmentarzysko ciałopalne ludności słowiańskiej z czasów poprzedzających wprowadzenie chrześcijaństwa, datowane na podstawie artefaktów na czasy od IX wieku do drugiej połowy X wieku. O praktykach grzebalnych świadczą zachowane drobne kostki ludzkie z resztkami stosu, w postaci grobów tak zwanych płaskich, jamowych. W kolejnej fazie osadniczej w drugiej połowie wieku X, na jednym z wzgórz wzniesiono niewielki gródek schronieniowy. Po jego rozebraniu zaś, wieżę mieszkalno-obronną, datowaną od połowy wieku XIII po połowę wieku XIV, strawioną przez pożar, o czym świadczą spalone belki zachowane w podłożu. Na przeprawie przez zabagniony przesmyk, użytkowany od czasów pradziejowych, odkryto drewniane konstrukcje, prawdopodobnie mostowe, użytkowane w średniowieczu. W późniejszym czasie osadnictwo z doliny przeniesione zostało na wyżej wyniesione tereny na wysoczyźnie, gdzie ostatecznie rozwinęła się wieś Góra istniejąca tu do dziś.
Fragment doliny Cybiny w okolicach Góry (ryc. G-5.6), użytkowanej przez społeczności pradziejowe i wczesnohistoryczne jest wyjątkowym miejscem, dokumentującym działalność człowieka na przestrzeni dziejów, zakładającego w dolinie osady jak i cmentarze. Historię tego miejsca kryją warstwy kulturowe jak i osady jeziorno-bagienne, ukazujące proces wylesień lasów grądowych związany z osadnictwem wczesnego średniowiecza, jak i zmienne poziomu wód ówczesnego jeziora.
Ryc. G-5.6. Dolina Cybiny z pradziejowymi i średniowiecznymi stanowiskami archeologicznych nad jeziorem Góra
Geneza sieci rzecznej
Geneza sieci rzecznej
Leszek Kasprzak
Ostatnie zlodowacenie pozostawiło unikalny układ rzek na Nizinie Wielkopolskiej. Prawie wszystkie mniejsze i większe cieki wodne posiadają dwa mniej lub bardziej wyraźne odcinki: równoleżnikowy i południkowy. Dotyczy to także wszystkich polskich rzek na zachód od Wisły. Naturalnym kierunkiem spływu wody w Wielkopolsce jest kierunek północny. Jednak w trakcie recesji, czyli zaniku ostatniego lądolodu rzeki natrafiały na przeszkodę w postaci samego czoła lądolodu albo moren czołowych. W związku z tym rzeki skręcały na zachód i szukały miejsca do przebicia się przez tworzone sukcesywnie formy lodowcowe. Po ich pokonaniu płynęły ponownie na północ aż do następnej przeszkody i tak proces zmiany kierunku powtarzał się wielokrotnie.
Taki układ rzek wydaje się być bardzo korzystny dla Wielkopolski. Rzeki tym sposobem wydłużały swoje koryta przechodząc z prostolinijnych w kręte co zwiększa infiltrację do poziomów wodonośnych i spowalnia spływ. Wielkopolska zagrożona stepowieniem mogłaby być w jeszcze gorszej sytuacji, gdyby rzeki płynęły najkrótszą drogą na północ.
Ryc. G-5.1. Wizualizacja krajobrazu na przedpolu lądolodu
(autor: Leszek Kasprzak)
Cofnijmy się do czasu, gdy Warta pod Poznaniem natrafiła na przeszkodę w postaci czoła lodowego i wejdźmy na lądolód (ryc. G-5.1). Nie czeka nas długa wspinaczka. Czoło lodowe łagodnie wspina się na 400 m ponad obecny poziom położenia Poznania. Jest jednak na tyle wysokie, że nagrodą za wysiłek jest możliwość obejrzenia okolicy. Widzimy miejsce, gdzie za tysiące lat będzie Poznań. Jest też sandr poznański, piaszczysto-żwirowy zapis wód roztopowych wypływających na przedpole lądolodu. Jest już Przełom Warty pod Poznaniem, który posiada przebieg południkowy. Równoleżnikowo usytuowany jest dopływ Warty – Cybina. W okolicach Promna wyłania się już z lodu Pobiedziska Morena Czołowa z dobrze wykształconą strefą odpływu marginalnego, ale najprawdopodobniej to lód zmusił wody do wyrzeźbienia doliny Cybiny o takiej orientacji.
Jeszcze bliżej krawędzi lądolodu Warta, skręca gwałtownie na zachód, natrafiając na przeszkodę w postaci czoła lodowego. Kiedyś w tym miejscu powstanie most drogowy w Obornikach, a przejezdni będą zastanawiali się, dlaczego wyjeżdżając
z Poznania Warta była po prawej, wschodniej stronie, a teraz przecinają Wartę w poprzek. Właśnie dlatego tak się dzieje, że jest to odcinek równoleżnikowy. Za jakiś czas, gdy czoło lodowe cofnie się, Warta skręci ponownie na północ i wytworzy nową dolinę o przebiegu południkowym.
Wchodziliśmy na lądolód w lipcu i temperatura wynosiła około 7-10°C. W trakcie naszej wędrówki spadała jednak o jeden stopień na każde 100m wysokości, więc jest teraz około 3-4°C. Czas schodzić …