Karta informacyjna geostanowiska
■ Tematyka
Procesy fluwioglacjalne związane z erozyjną działalnością wód roztopowych płynących na styku mineralnego podłoża i stopy lądolodu. Panujące tam warunki hydrodynamiczne sprzyjały wycinaniu rynien subglacjalnych, które w końcowej fazie deglacjacji konserwowane były bryłami martwego lodu.
■ Charakterystyka
Dwa ciągi równoległych rynien subglacjalnych o przebiegu południkowym, będących w różnych fazach ewolucji. Rynna pomiędzy Lednogórą i Dziećmiarkami w całości wypełniona wodą, tworzy Jezioro Lednica. Rynna pomiędzy Łubowem a Dębnicą, z pojedynczymi jeziorkami, zatorfiona, miejscami tworząca łaki, znajduje się w ostatnim stadium zaniku. Obecnie to naturalne obniżenie
■ Lokalizacja
Obszar między miejscowościami Lednogóra, Dziećmiarki, Dębnica i Łubowo wykorzystywane jest przez wody Malej Wełny. Forma realizacji geostanowiska – punkty widoklowe (zob. mapa na stronie tytułowej geostanowiska)
■ Propozycja zwiedzania
Skansen
Taras widokowy
Góra Waliszewska
Brama Ryba
Mała Wełna Żydówko
Mała Wełna Owieczki
■ Ocena geostanowiska
Geneza rynien glacjalnych
Geneza rynien glacjalnych
Leszek Kasprzak
Rynny glacjalne występują powszechnie na Niżu Polskim, w tym w Wielkopolsce. Formy te związane są z charakterem odpływu wód lodowcowych. Lądolód generował w okresie letnim duże ilości wód roztopowych, które mogły spływać po jego powierzchni, we wnętrzu, a także w samej podstawie, ale zawsze wypływały na zewnątrz. Wynika to z ogólnego prawa hydrologicznego, w myśl którego woda płynie zawsze ze spadkiem, w kierunku niższego ciśnienia. Kanały spływu wód w obrębie lądolodu: powierzchniowe (supraglacjalne) i wewnętrzne (inglacjalne) posiadały nikłe szanse na dostarczenie efektów morfologicznych (a więc form widocznych we współczesnej rzeźbie).
Zupełnie odmiennie rzecz się miała z kanałami odpływu wód w podstawie lądolodu. Wody pod dużym ciśnieniem zmierzały do swoich wylotów w strefach krawędziowych lądolodu rzeźbiąc przy okazji koryta w podłożu. Warto zauważyć, że tego rodzaju odwodnienie dotyczyło całego, rozległego lądolodu a więc ilość wód była spora. Najlepsze warunki do postawania wielokilometrowych systemów jaskiń lodowych istniały w okresach postojów lądolodu na linii faz leszczyńskiej i poznańskiej, ponieważ funkcjonowały główne kolektory (systemy tuneli lodowcowych) odprowadzania wody. Przebieg rynien subglacjalnych jest używany do wyznaczania zasięgu lądolodu oraz kierunku jego przemieszczania. W okresach recesji ilość szczelin zwiększała się i odpływ wód roztopowych rozkładał się na więcej ale mniejszych kanałów.
Na ryc. 1 pokazano rozmieszczenie rynien glacjalnych na terenie Polski. Rynny prawie zawsze wcięte są w wysoczyzny morenowe, które także były kształtowane w warunkach „podlodowych” (subglacjalnych). Nigdy nie występują na sandrach z oczywistych powodów, ponieważ sandry (rozległe piaszczyste stożki) były kształtowane na przedpolu lądolodu przez wody już rozproszone w systemach koryt. Niekiedy w sąsiedztwie rynien są piaski i żwiry stożków sandrowych, ale każdorazowo są one późniejsze od samych rynien i powstawały w okresie wycofywania się lądolodu.
Ryc. 8. Zasięg ostatniego zlodowacenia w Polsce 18 tys. lat temu oraz rozmieszczenie rynien glacjalnych (autor: Leszek Kasprzak)
Rzeki wód roztopowych zachowywały się w rynnach jak klasyczne rzeki meandrujące i wycinały w lodzie przebiegi swoich koryt. Woda nawet zimna działa bardzo efektywnie na wytapianie lodu (tzw. erozja termiczna). Procesy erozyjne powodowały, że w rynnach pozostawały ostrogi lodowe lub bryły lodu ze stropu rynien, a także nieroztopione lody wieloletniej zmarzliny z podłoża. Ich wytopienie dodatkowo urozmaiciło w okresie późniejszym dna rynien.
Rola lodów martwych w rynnach była istotna nie tylko z powodów krajobrazowych, ale także dla funkcjonowania swoistej hydrologii rynny. Dość głęboko zakorzenione martwe lody stanowiły przede wszystkim swojego rodzaju korki, który nie pozwalały zasypać równo dna rynny. Na skutek tego, po ustaniu przepływu i całkowitym wytopieniu lodu, w rynnach pojawiły się okna hydrologiczne, które obecnie umożliwiają zasilanie rynien z głębszych poziomów wodonośnych. Jest to znaczący fakt, ponieważ z niższych poziomów dostarczana jest do jezior rynnowych czysta woda.
Rynny glacjalne Małej Wełny i Jeziora Lednica
Rynny glacjalne Małej Wełny i Jeziora Lednica
Mirosław Makohonienko
Jedną z największych rynien polodowcowych Wielkopolski jest rynna Jeziora Lednica (por. mapa na stronie tytułowej geostanowiska). Jej przedłużenie tworzy ciąg mniejszych jezior Linie, Bakorce i Kamionek, zaś od zachodu dochodzi do niej mniejsza rynna z jeziorami Sławsko i Głębokie. W odległości około 3,5 km na wschód, równolegle do rynny lednickiej, przebiega rynna Małej Wełny. Występuje w niej kilka jeziorek, mianowicie Owieczki, Mistrzewski, Dębinieckie, Działyńskie, dalej na północ jezioro Biskupickie. Jeziora rynnowe mają urozmaicone dno, z miejscami płytszymi i przegłębieniami, zwanymi głęboczkami. Na dnach jezior gromadzą się osady denne w postaci mułków, różnego rodzaju gytii, czy kredy jeziornej. W strefie brzegowej tworzą się torfy. Przyrastające przez tysiące lat osady – warstewka po warstewce budują przyrodnicze archiwa, w których gromadzone są mikro- i makroszczątki roślin i zwierząt, żyjące w toni wodnej, jak i dostające się tu z lądu. Warunki wodne chronią w pewnym stopniu szczątki organiczne przed całkowity rozkładem. Takie kopalne archiwa na dnach jezior są laboratoriami badań historii dawnych ekosystemów i krajobrazów. Pozwalają wnioskować o zachodzących zmianach w jeziorach, jak i na przylegającym lądzie, stanowią źródło informacji o zachodzących zmianach klimatycznych oraz o antropopresji, czyli wpływie działalności człowieka na środowisko przyrodnicze. Na dnie Jeziora Lednica uformowały się osady denne w postaci gytii o miąższości sięgającej ponad 10 metrów, które opowiadają historię ostatnich 11 tysięcy lat!
Historia zapisana ziarnami pyłków mówi nam, jak zmieniały się lasy na nadlednickich ziemiach: od brzozowych przez sosnowe, wielogatunkowe lasy liściaste z dębami, lasy grądowe czyli dębowo-grabowe. Przechowują one również zapis rozwoju krajobrazu kulturowego: powstawanie od czasów neolitu wylesień, rozprzestrzenienie terenów otwartych zajmowanych pod pola, łąki i osady mieszkalne. Pokazują nam proces zasiedlenia ziemi nadlednickiej w dobie wczesnego średniowiecza.
Wiele dawnych zbiorników powstałych w małych rynnach uległo z biegiem czasu wypełnieniu osadami. Na ich powierzchniach znajdują się łąki kośne, wypasane bywa bydło, czasami nawet prowadzone są uprawy polne. Skryte pod powierzchnia osady z odległych czasów Wielkiego Chłodu nadal stanowią dla nauki cenne archiwa wiedzy o przeszłości. Przykładem takim jest niewielka rynna w Dziekanowicach, poddana wielostronnym badaniom przyrodniczym, dzięki którym poznaliśmy dawna tundrę w nadlednickim krajobrazie.