8. Stawy Czerniejewskie

■ Tematyka

Geostanowisko jest przykładem antropogenicznych form terenu. Człowiek wykorzystując naturalne warunki, w tym przypadku ukształtowanie terenu, zdecydował o lokalizacji siedziby na wyniesieniu terenu (wysoczyzna morenowa) i wykorzystaniu obniżeń (rynna subglacjalna) do zbudowaniu stawów, kierując się wzgledami estetycznymi i praktycznymi.

■ Charakterystyka

Ciąg sześciu stawów o przebiegu NW-SE, z których część znajduje się w rynnie subglacjalnej a część w dolinie (kanał Dymacz) doprowadzajcej wody do rzeki Wrześnica.

■ Lokalizacja

Obszar ten znajduje się w centralnej części Czerniejewa, rozcięty drogą Czerniejewo-Goranin. Geostanowisko w formie krótkiej trasy pieszej.

■ Propozycja zwiedzania

Trasa piesza po Parku
Dodatkowe informacje

■ Ocena geostanowiska

Geomorfologia

Przemysław Gonera

Gmina Czerniejewo ukształtowanie swojego terenu zawdzięcza procesom zachodzącym początkowo w podłożu lądolodu, a następnie na jego przedpolu, po ustabilizowaniu się czoła lądolodu na linii fazy poznańskiej ostatniego zlodowacenia,
w okolicach Gniezna. Pozostałością pierwszego etapu jest rozległa wysoczyzna morenowa, rozcięta rynnami subglacjalnymi, z których największa, w centralnej części gminy prowadzi wody Wrześnicy. W czasie postoju na linii fazy poznańskiej (drugi etap) powstał rozległy sandr zbudowany z piasków i żwirów, usypany przez wody roztopowe wypływające z czoła lądolodu, przykrywający glinę morenową w zachodniej części gminy.

Ukształtowanie terenu będące pochodną procesów rzeźbo-twórczych zawsze było kluczowym czynnikiem przy podejmowaniu decyzji osadniczych, determinując bezpieczeństwo i dostęp do zasobów przyrodniczych. Nie inaczej było w przypadku pałacu w Czerniejewie, siedzibie rodu Lipskich, zbudowanym w drugiej połowie XVIII wieku. Pałac zlokalizowano na wyniesieniu wysoczyzny morenowej w miejscu, gdzie dawniej funkcjonował zamek, w bezpośrednim sąsiedztwie rynny subglacjalnej
i równoleżnikowego rozcięcia erozyjnego doprowadzającego wody dopływu do rzeki Wrześnicy. Na styku tych dwóch obniżeń powstały stawy (ryc. G-8.1), będące podstawowym elementem parku zaprojektowanego w stylu francuskim i przekształconym w późniejszym czasie na styl angielski.

Oprócz  walorów estetycznych, stawy te pełnią również funkcję retencyjną, zapewniając bogatej roślinności odpowiednie warunki siedliskowe.

Ryc. G-8.1. Formy terenu w otoczeniu stawów czerniejewskich oraz profil terenu wzdłuż stawów: 1 – Kurnik , 2 – Piła, 3 – bezimienny, 4 – Przy Tartaku, 5 – Kąpiel, 6 – bezimienny.
Oznaczenia: A – wysoczyzna morenowa, B – powierzchnie sandrowe, C – rozcięcie erozyjne wysoczyzny, D – powierzchnie akumulacji biogenicznej w dolinach, E – stawy, F – krawędź doliny Wrześnicy, G – linia profilu terenu.
Autor: Lech Kaczmarek

Stawy

Mirosław Makohonienko

Ciekawym przykładem antropogenicznych form terenu są sztuczne stawy w parku pałacowym Czerniejewa i jego otoczeniu. Stawy są świadectwem dawnej gospodarki, przystosowania miejscowych zasobów wodnych do hodowli ryb i działań rzemieślniczych. Jak wszystkiemu co ważne, stawom nadano imiona, są nimi: Staw Kurnik, Staw Piła, Staw Przy Tartaku, Staw Kąpiel. Jeden ze stawów o nazwie Piła, oznacza że jego wody dostarczały energii, wprawiając w ruch piły do cięcia drewna, jakże potrzebnego w budownictwie opartym na zasobach leśnych. Stawy o nazwie Piła występują w różnym miejscach w Polsce, a miasto Piła nabyło swoja nazwę właśnie od napędzanej wodą piły. Nadanie takiej nazwy, uświadamia nam, jak ważną rolę pełniły „piły” w dawnym życiu miejscowych społeczności. Zespół pałacowy z parkiem, a z nimi stawy czerniejewskie są ważnym dziedzictwem przyrodniczo-kulturowym, ukazującym wykorzystywanie naturalnych zasobów środowiskowych i kształtowania krajobrazu. Drogi w otoczeniu założenia pałacowego jak i jego dziedziniec noszą kolejne wskazania użytkowania surowca epoki glacjalnej, ogromnych ilości kamienia narzutowego, pozyskiwanego z oczyszczanych pól. Budowano z niego, zachowane tu jeszcze, bruki kamienne, tworzące twarde nawierzchnie dróg i placów, wprowadzające wyższej jakości ciągi komunikacyjne w stosunku do dróg gruntowych, trudnych do poruszania się w suchym piaszczystym podłożu, jak i po deszczach ze względu na błoto. Wybieranie kamienia z pól i jego wykorzystywanie w budowlach i komunikacji, prowadziło do jego ubytku w krajobrazie, co możemy nazwać odkamienieniem krajobrazu.

Ryc. G-8.1. Stawy w Czerniejewie na mapie historycznej Messtischblatt, 1889 r. (http://mapy.amzp.pl)

Ryc. G-8.2. Stawy w Czerniejewie mapie historycznej Messtischblatt, 1940 r. (http://mapy.amzp.pl)

Równina sandrowa w gminie Czerniejewo

Mirosław Makohonienko

W okolicach Czerniejewo spotykany jest specyficzny rodzaj środowisk powstałych w epoce Wielkiego Chłodu, których charakterystyczną cechą są nagromadzenia piasków i żwirów. Do tego, dla niewprawnego oka, są one niemal  niezauważalne w otaczającym krajobrazie. Tworzą bowiem rozległe, niemal płaskie równiny, zwane równinami sandrowymi. Określenie ‘sandr’ pochodzi od słowa sand, oznaczającego piasek.Tak zapisywany jest piasek w języku szwedzkim, duńskim, norweskim, niemieckim, niderlandzkim jak i  angielskim. W zbliżonej formie sandur w języku islandzkim. Odmiennie już w języku fińskim, który należy do innej ugrofińskiej rodziny językowej. U Finów piasek nazywa się hiekka. W terminologii geomorfologicznej i geologicznej istnieje szereg zapożyczeń z języków skandynawskich, co związane jest z wielkim wkładem badaczy skandynawskich w poznawanie epoki glacjalnej. Oprócz terminu sandr, należy do nich kem, oz, drumlin, czy też osad jeziorny – gytia. Terminem polskim jaki bywa używany w światowej geomorfologii jest nazwa określająca wielkie doliny na przedpolach lądolodów zwane u nas pradolinami. Termin ‘pradolina” bywa stosowany w języku angielskim, w liczbie mnogiej jako ‘pradolinas’, jakkolwiek istnieje też angielski termin w formie opisowej na tą formę terenu, mianowicie ‘ice-marginal valley”.

Ryc. 1. Strefa marginalna lądolodu (za: Zintegrowana Platforma Edukacyjna)

Używając określenia piaski i żwiry nie każdy wie na czym polega między nimi różnica. Jest ona zasadnicza, ale bardzo prosta, związana wyłącznie z wielkością ziaren. O piasku mówimy wtedy kiedy jego ziarna mają wielkości od 0,05 do 2 mm. Średnica ziarna 0,05 mm to tyle ile mniej więcej wynosi przeciętna grubość ludzkiego włosa. Żwir z kolei ma ziarna większe, o średnicy od 2 do 40 mm. Im ziarna są większe i cięższe tym trudniej przenoszone są przez wiatr lub wodę. Wielkość ziaren mineralnych ma też wpływ na gleby – im ziarna większe tym przepuszczalność gleb dla wody i powietrza jest większa. Piaski i żwiry są skałami! A dokładniej skałami osadowymi okruchowymi o luźnej postaci, czyli nie są zlepione żadnym spoiwem.  

Nasze sandry to piaszczysto-żwirowe równiny, powstające na przedpolu lądolodu z gromadzonego materiału mineralnego wypłukiwanego przez wody podlodowcowe i akumulowanego w postaci mniejszych lub większych stożków napływowych. Opadają one lekko zgodnie z kierunkiem spływających z topniejącego lądolodu wód.  Równiny sandrowe tworzą się w czasie wycofywania się lądolodu, czyli w czasie jego recesji lub też w czasie postojów lądolodu. Nagromadzenia piasków i żwirów mogą tworzyć pokłady o miąższości kilku metrów i zajmować wielkie powierzchnie rzędu dziesiątek a nawet setek kilometrów kwadratowych.

Równiny sandrowe tworzą płaskie tereny, z ubogimi glebami wykształconymi na przepuszczalnym podłożu. Ze względu na szybkie wsiąkanie wody w głębsze warstwy, grunty takie nie są dobre dla wymagających upraw rolnych.  Ze względu na rodzaj gleb, bywają pozostawiane pod tereny leśne, zwykle lasy sosnowe lub mieszane. Duże kompleksy leśny występuje tutaj dziś, na zachód od Czerniejewa, zarządzane przez Nadleśnictwo Czerniejewo. 

Na sandrach występować mogą rynny glacjalne a w nich jeziora. Tak malownicza rynna z łańcuszkiem jezior znajduje się niedaleko Wagowa. Są to jeziorka Okrąglak, Baba, Cyganek, Uli i Ósemka. Morfologia tych jezior wskazuje, że powstawały w rynnach  w wyniku wytapiania brył pozostawionego w nich martwego lodu. Osady denne jeziora Baba zostały dokładnie zbadane metodą analizy pyłkowej ukazując przemiany lasów i krajobrazu sandrowego w ostatnich 11 tysiącach lat, a wiec w okresie holocenu. Jakość otaczających gleb wpłynęła tu na ograniczony rozwój grądów w porównaniu z rejonami wysoczyznowymi. Siedliska grądowe na wysoczyznach, ze względu na dobrą jakość gleb, były w dawnych czasach szybciej wylesiane i brane pod uprawy polne. Osady jeziora Baba ujawniły szczególne jego użytkowanie we przeszłości. Otóż w okresie średniowiecza było ono wykorzystywane jako tak zwane moczydło, do moczenia pędów konopi, użytkowanych do wyrobu sznurów, powrozów jak i materiałów na ubiory.

Ryc. 2. Mapa geomorfologiczna B. Krygowskiego 1960

Ryc. 3. Jeziora wagowskie na sandrze czerniejewskim

Ryc. 4. Stawy czerniejewskie związane z doliną Wrześnicy