Karta informacyjna geostanowiska
■ Tematyka
Prezentacja dziedzictwa kulturowego w południowej części gminy Kostrzyn. Wybrane obiekty historyczne prezentują bogactwo stylów i znaczenie tradycji w zachowaniu tożsamości „małej ojczyzny”. Począwszy od wczesnośredniowiecznego grodziska w Trzeku, przez średniowieczne obiekty sakralne, siedziby rodowe, aż po opis współczesnych wydarzeń, trasa daje możliwość poznania bogatej historii ziemi kostrzyńskiej.
■ Charakterystyka
Opis efektów działalności człowieka na terenie, którego geologiczna historia związana jest z działalnością lądolodu skandynawskiego. Stosunkowo płaski teren zbudowany głównie z gliny oraz piasków i żwirów, powstał w wyniku arealnego zaniku lodu lodowcowego i stanowi obecnie przedpole siedleckiej moreny czołowej. Pozostawiony przez lądolód materiał mineralny stanowił nie tylko materiał budowlany, widoczny w wałach grodziska w Trzeku czy podmurówka w obiektach gospodarczych lub jako bruk w wiejskich drogach, ale przede wszystkim był i jest podstawą miejscowego rolnictwa.
■ Lokalizacja
Miejscowości w rejonie Kostrzyn – Paczkowo – Trzek – Gułtowy, gmina Kostrzyn. Geostanowisko w postaci trasy.
■ Propozycja zwiedzania
Trasa samochodowa lub rowerowa
■ Ocena geostanowiska
Trasa historyczna Trzek
Trasa historyczna Trzek
Łukasz Szał
Trzek, położony około 7 km na południowy zachód od Kostrzyna, należy do miejscowości o bogatej historii i wyraźnie czytelnych śladach dawnego osadnictwa. Wieś wzmiankowana była już w XIV wieku, a jej nazwa prawdopodobnie wiąże się z młynarstwem – słowem „trzeczka”, oznaczającym gruboziarnistą mąkę. Dawniej właścicielami Trzeka były m.in. rody Doliwów, Jastrzębców, Trzeckich, Mańkowskich, Stablewskich, Korytowskich, Pawłowskich i Topolskich. Pod koniec XIX wieku część majątku sprzedano kolonistom niemieckim.
W krajobrazie kulturowym wsi ważne są także pozostałości dawnego cmentarza ewangelickiego przy ul. Lipowej, założonego pod koniec XIX wieku, oraz zabytkowa szkoła, dziś pełniąca funkcję świetlicy wiejskiej. Przy niej działa Koło Gospodyń Wiejskich, podtrzymujące lokalne tradycje kulinarne i społeczne. Ciekawym miejscem jest również ul. Wydzierżewice, będąca śladem dawnej odrębnej wsi o charakterystycznej zabudowie. W otoczeniu Trzeka znajdują się liczne obiekty dziedzictwa kulturowego. W Czerlejnie zachowały się: drewniany kościół Wniebowzięcia NMP z 1743 roku, odrestaurowany wiatrak koźlak z XVIII wieku, pałac myśliwski z lat 1914–1916 oraz pomnik Powstańców Wielkopolskich. W Czerlejnku działa plenerowa Izba Muzealna Historii Rolnictwa Ziemi Kostrzyńskiej. W Siekierkach Wielkich warto zwiedzić drewniany kościół św. Jadwigi z 1762 roku i kaplicę grobową Wilkońskich.
Najważniejszym obiektem historycznym w Trzeku jest opisane poniżej wczesnośredniowieczne grodzisko, tradycyjnie nazywane „szwedzkimi okopami”.
Grodzisko w Trzeku
Grodzisko w Trzeku
Mirosław Makohonienko
Trzek położony w gminie Kostrzyn wyróżnia się swoja starą metryką i wyjątkowym obiektem jakim jest wczesnośredniowieczne grodzisko pierścieniowate, które wzniesiono jeszcze w czasach plemiennych, poprzedzających okres budowy monarchii wczesnopiastowskiej. Grodzisko położone jest na rozległej Równinie Wrzesińskiej, między Siekierkami Wielkimi a Małym Trzekiem, w krajobraz rolniczym. Z trzech stron otaczają grodzisko pola. Na płaskiej równinie założono rowy melioracyjne odwadniające miejscowe pola. W otwartym, polnym i równinnym krajobrazie grodzisko stanowiło dawniej widoczną już z daleka dominantę. Obecnie porośnięte jest drzewami i krzewami (ryc. G-9.1.), od północnej strony przylega do grodziska niewielki lasek.
Jako geostanowisko grodzisko w Trzeku jest obiektem ukształtowanym ręką człowieka, o wybitnej wartości historycznej, pełniąc rolę zabytku kultury osadnictwa słowiańskiego. Stanowi przykład historycznej geomorfologii antropogenicznej, ukazując długi proces przekształcania powierzchni ziemi środkowej Wielkopolski w wyniku osadniczej i gospodarczej działalności człowieka. Jednocześnie ilustruje eksploatację zasobów surowcowych, dziedzictwa epoki glacjalnej, w postaci piasków, kamieni, i drewna używanego na jego konstrukcje, pochodzącego z trzebieży miejscowych lasów.
Grodzisko ma regularny kształt kolisty o wymiarach 71 x 78 m (ryc. G-9.2). Jego pierścieniowaty wał, zachowany w dobrym stanie, wznosi się na wysokość 6 m. Wał otacza dodatkowo fosa o szerokość 8 m, wzmacniająca walory obronne dawnego grodu. Dziś pozostaje ona częściowo zasypana w wyniku użytkowania pobliskich pól. Wnętrze grodu, zwane majdanem, zajmuje powierzchnię 34 x 36 m. Dawniejsze badania archeologiczne datują użytkowanie grodu na okres między VIII a połową X wieku. Datowania te wymagają współcześnie weryfikacji w oparciu o dokładniejsze metody badawcze. Gród stanowił lokalne centrum osadnictwa miejscowych społeczności, w jego otoczeniu obecne były osady przygrodowe. W miejscowej tradycji, podobnie jak grodzisko na gruntach Wiktorowa, nadano mu nazwę „szwedzkich okopów”, co świadczyłoby o zajmowaniu tego typu obiektów podczas późniejszych kampanii wojennych, w tym wypadku pamiętnego „potopu szwedzkiego”. Określenie „Szwedzkie Okopy” znajdziemy zamieszczone na mapach topograficznych, które można oglądać w internetowych zasobach geoportalu krajowego.
Po raz pierwszy grodzisko zbadane zostało w czasie zaborów, w końcu XIX w. przez Władysława Jażdżewskiego i Alfreda Götzego, którzy odkryli na majdanie kamienny bruk, zapewne z miejscowego kamienia narzutowego wybieranego z okolicznych pól. Wał w ich opisie tworzyły warstwy piasku, pierwotnie zapewne konstrukcje drewniano-ziemne. W roku 1875 dokonano na grodzisku przypadkowego odkrycia fragmentu plecionego, srebrnego łańcucha, uznanego za celowo ukryty tu skarb.
Kolejne badania archeologiczne podjęto w schyłkowym okresie ustroju socjalistycznego Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w roku 1982 r. Były to badania powierzchniowe oraz sondażowe przeprowadzone na majdanie grodziska przez Barbarę Kirschke i Alinę Łosińską. Pozwoliły one zarejestrować warstwy kulturowe miąższości 55 cm. Wśród artefaktów odkryto wówczas między innymi fragmenty naczyń glinianych, kości zwierzęce, żelazne ucho od wiadra, czy szydła kościane.