7. Ostrów Lednicki

■ Charakterystyka

Jezioro Lednica jest typowym jeziorem rynnowym, powstałym w warunkach subglacjalnych (podlodowcowych). Ciągnie się południkowo na dlugości
7,3 km, przy szerokości 0,1-1,4 km. W otoczeniu jeziora występują wysoczyzny morenowe. Ukształtowanie dna jest nierównomierne, typowe dla tego typu jezior. Ponad taflę zbiornika wystaje 5 wysp, z których największa, Ostrów Lednicki stała się miejscem początków państwowości polskiej.

■ Tematyka

Człowiek zawsze był uzalezniony od warunków środowiskowych (deteminizm środowiskowy). Nie innaczej było w przypadku Ostrowa Lednickiego. Powstałe za sprawą procesów fluwioglacjalnych (wodnolodowcowych) jezioro wraz z wyspami, stworzyło naturalne warunki do decyzji o lakalizacji siedziby, dającej pierwszym Piastom zaspokojenie potrzeb egzystencjalnych i poczucie bezpieczeństwa.

■ Lokalizacja

Jezioro Lednica, Lednicki Park Krajobrazowy, gmina Łubowo. Geostanowisko w formie krótkiej trasy pieszej z wykorzystaniem promu.

■ Propozycja zwiedzania

1. Punkt widokowy na tarasie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy  
2. Zwiedzanie obiektów kulturowych na Ostrowie Lednickim – prom
Więcej informacji o muzeum

■ Ocena geostanowiska

Magiczna wyspa na niezwykłym jeziorze –
w kolebce Państwa Polskiego

Mirosław Makohonienko

Wyspa Ostrów Lednicki to wyjątkowe miejsce na mapie kulturowej Polski. Tutaj dokonał się chrzest Mieszka, będący symbolicznym wprowadzeniem naszego kraju w obręb chrześcijańskiej Europy, tutaj tworzyły się zręby polskiej państwowości. Ostrów Lednicki łączy czasy legendarne zawarte w podaniu Anonima zwanego Galem o początkach dynastii piastowskiej z najstarszymi źródłami historycznymi. Archeologia łączy się tu z historią pisaną, a przyroda z wielowiekową działalnością człowieka.

Nieprzypadkowo przodkowie Mieszka wybrali tą największą z wysp Jeziora Lednica na ważny ośrodek osadnictwa. Na niej wznieśli gród, początkowo mały, potem rozbudowywany, o potężnych drewniano-ziemnych wałach. Wały budowano z bali głównie dębowych, pozyskiwanych z pobliskich lasów grądowych i przesypywano je ziemią. Wyspę połączono z brzegami dwoma mostami, współtworzacymi trakt łączący Poznań z Gnieznem. Wyspa, jak i jezioro są pochodzenia glacjalnego. Człowiek zmodyfikował rzeźbę wyspy nadsypując jej powierzchnię dla powiększenia potrzebnej przestrzeni. Wyspa na jeziorze dawała lepszą ochronę przed zagrożeniami ze strony potencjalnego najeźdźcy. Późniejsze dzieje regionu, oszczędziły to miejsce przed intensywniejszymi działaniami człowieka, dzięki czemu do dziś w krajobrazie zachowały się relikty monumentalnych wałów grodowych, a pod ziemią cenne zabytki, w tym pozostałości najstarszej polskiej architektury kamiennej. W jej obrębie odkryto misy chrzcielne, które najpewniej dotykały stopy Mieszka I.

Badania przyrodnicze, geologiczne i paleoekologiczne, prowadzone na wyspie i w jej otoczeniu ukazały historię miejscowego krajobrazu, trzebieże bogatych lasów grądowych, zakładanie pól, od których to kraj nasz przyjęto nazywać Polską, czyli krainą pól, a nas Polakami, czyli mieszkańcami tejże krainy. Świadectwa owych pól w postaci ziarniaków powszechnie uprawianego wówczas prosa i innych zbóż, czy ziarna pyłku żyta, odkrywamy w warstwach kulturowych Ostrowa Lednickiego i na dnie jeziora w nagromadzonych tu osadach jeziornych. W warstwach kulturowych archeolodzy odkrywają  liczne fragmenty, jak i całe naczynia ceramiczne lepione z miejscowej gliny, surowca powstałego w czasach epoki glacjalnej.

Ryc. G-7.1. Wyspy Jeziora Lednica – Ostrów Lednicki, Ledniczka i Mewia, z monumentalnymi budowlami osadnictwa okresu średniowiecza,  zobrazowane modelem rzeźby terenu (geoportal.gov.pl)

Ryc. G-7.2. Wyspa Ostrów Lednicki z widokiem na relikty wału wczesnośredniowiecznego grodziska pierścieniowatego z monumentalną architekturą rezydencjonalno-sakralną z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego
(autor: Mirosław Makohonienko)

Na wyspę dostaniemy się dziś promem (ryc. G-7.3). Płynąc z wolna przez jezioro, obserwować możemy w skupieniu jego czyste wody, odsłonięte brzegi i sąsiednie wyspy, oprócz Lednicy, mniejszą Wyspę Mewią. Mając chwilę spokoju, spróbujmy sięgnąć wyobraźnią do odległych czasów, dostrzegając dymy z kominów drewnianych chat, grupki ludzi pracujących na polach i wojów jadących konno przez most. Wyobraźmy sobie zmierzch i rozgwieżdżone niebo, którego nie zakłócają żadne światła elektrycznych lamp. 

Ryc. G-7.3. Przeprawa promem na Ostrów Lednicki z widokiem na Jezioro Lednica, wschodni brzeg jeziora i Wyspę Mewią
(autor: Mirosław Makohonienko)

Na wyspie zobaczmy z bliska pozostałości wałów dawnego grodu –  majdan grodowy, czyli wewnętrzny plac z zabudowa mieszkalną i sakralną, na którym tętniło życie wczesnośredniowiecznej społeczności. Poza wałami grodowymi, na brzegu jeziora dostrzeżemy reliktu przyczółku mostowego oraz współcześnie odtworzone dawne chaty wznoszone z drewnianych bali z drzew rosnących na wysoczyźnie morenowej w otoczeniu jeziora. Z punktu widokowego na dawnym wale spójrzmy na otaczające wyspę jezioro i jeszcze raz na szczególne kamienne budowle Ostrowa Lednickiego – palatium i kościół grodowy, o których to dowiemy się więcej poniżej. 

Dziedzictwo kulturowe: obiekt pałacowo-sakralny Mieszka I i Bolesława Chrobrego oraz kościół grodowy na Ostrowie  Lednickim

Janusz Skoczylas

Historyczne początki państwa polskiego związane są z początkami kamiennej architektury na Niżu Polskim. Obok kamiennych wczesnośredniowiecznych obiektów w Poznaniu, Gnieźnie, Gieczu, to właśnie rezydencja pierwszych władców polskich na Ostrowie Lednickim stanowi przykład geostanowiska o charakterze przede wszystkim kulturowym. Na wyspie zachowały się ruiny dwóch obiektów  kamiennych: pałacu Mieszka I i Bolesława Chrobrego wraz z kaplicą (kompleks pałacowo-sakralny) oraz późniejszego kościoła grodowego (ryc. G-7.4). Budowa tych obiektów wiązała się z pozyskiwaniem surowca skalnego na tym terenie, co przyczyniało się do odkamienienia krajobrazu.

Ryc. G-7.4. Obiekt pałacowo-sakralny Mieszka I i Bolesława Chrobrego (w tle) oraz kościół grodowy (na pierwszym planie) na Ostrowie Lednickim
(autor: Janusz Skoczylas).

Po wschodniej stronie kompleksu pałacowo-sakralnego znajdowała się kaplica zbudowana na planie krzyża greckiego (ryc. G-7.5). Wewnątrz funkcjonowała studnia o głębokości do 7m. Z kolei od zachodu do kaplicy przylegał pałac, czyli prostokątna, piętrowa budowla z drewnianym stropem (ryc. G-7.6). Obiekt ten zbudowany został z materiału kamiennego, w którym ponad 98% stanowią głazy narzutowe. Wśród nich makroskopowo wyróżniono 18 rodzajów skał. Przeważają kwarcyty jotnickie (ok. 53%) przed gnejsami (ok. 22.5%) i granitoidami (ok. 9 %). Pozostałe skały stanowią nieco ponad 15,5%. Udział  3 podstawowych surowców skalnych zmieniał się w poszczególnych fragmentach budowli od 82,5% do 94,6%. Dominujące w materiale skalnym różowo-fioletowe kwarcyty jotnickie cechuje tzw. oddzielność płytkowa, którą wczesnośredniowieczni murarze potrafili praktycznie wykorzystać w czasie prac budowlanych. Natomiast przykład późniejszego wykorzystywania dłuta żelaznego do obróbki kamienia znajdujemy w dobudowanej w XII w. wieży (ryc. G-7.7).

Ryc. G-7.5. Widok absydy kaplicy pałacowej Mieszka I i Bolesława Chrobrego
(autor: Janusz Skoczylas)

Ryc. G-7.6. Kamienne ściany części pałacowej z dwiema bazami kolumn podtrzymujących prawdopodobnie  drewniany strop (autor: Janusz Skoczylas)

Ryc. G-7.7. Fragment zewnętrznych murów XII wieży kasztelańskiej
(autor: Janusz Skoczylas)

Oprócz głazów narzutowych stwierdzono w ruinach budowli obecność martwicy wapiennej, którą wykorzystywano do oblicowania otworów okiennych i drzwiowych, schodów, studni i prawdopodobnie do sklepienia kaplicy książęcej (ryc. G-7.8). Martwice cechuje wiele pozytywnych cech przydatnych w tym okresie na placu budowy, m.in. dobre wiązanie zaprawy murarskiej z powodu dużych porów, nieduży ciężar właściwy (np. w stosunku do granitów mniejszy o 25%), pozytywne właściwości termoizolacyjne i akustyczne, łatwość obróbki po wydobyciu ze złoża i późniejsze samoutwardzanie w czasie wysychania. Skały te prawdopodobnie występowały w najbliżej okolicy. Współcześnie znane są jedynie na brzegu Zbiornika Pakoskiego, oddalonego w linii prostej o ok. 50 km. Możliwe, że to właśnie stąd pobierano materiał do budowy opisywanych zabytków, choć nie można wykluczyć innych, nieznanych nam źródeł. Wszystkie skały w części naziemnej były spojone zaprawa gipsową. Także dwie zachowane części misy chrzcielnej wykonane zostały z zaprawy gipsowej. Gips pochodził prawdopodobnie z miejscowości Wapno koło Wągrowca.

Mniej spektakularną budowlą, nieco młodszą od obiektu pałacowo-sakralnego, jest położony na majdanie, około 70 m na północ, kościół grodowy (ryc. G-7.9). Założono go na planie kwadratu o boku 14 m. Wewnątrz natrafiono na dwa grobowce. W kościele grodowym zaznacza się inne zróżnicowanie surowca skalnego. Dominują również kwarcyty (ok. 50%) nad granitami (15,8%) i gnejsami (8,1%). Nowością jest obecność w materiale budowlanym  darniowej rudy żelaza (9,4%) i martwicy wapiennej (8,5%). Rozpoznanie darniowych rud żelaza (ryc. G-7.10) w materiale budowlanym ma charakter wyjątkowy dla wczesnego średniowiecza. Udostępniony materiał skalny spojony jest zaprawami gipsowymi, gipsowo-wapiennymi i wapiennymi. Zupełnie odmienny jest skład petrograficzny skał w dwóch grobowcach znajdujących się wewnątrz kościoła. Mniejszy grobowiec jest oblicowany mioceńskim piaskowcem z Brzeźna koło Konina. Większy oblicowany jest piaskowcem i martwicą wapienną.

Ryc. G-7.8. Przypuszczalne wejście do kaplicy od północy oblicowane martwicą wapienną
(autor: Janusz Skoczylas)

Ryc. G-7.9. Pozostałości kościoła grodowego z dwoma grobowcami wewnątrz
(autor: Janusz Skoczylas)

Ryc. G-7.10.  Fragment kościoła grodowego wykonany z darniowej rudy żelaza
(autor: Janusz Skoczylas)

W podsumowaniu należy podkreślić, że w obiekcie pałacowo-sakralnym nie stwierdzono obecności bloków darniowej rudy żelaza i piaskowców z Brzeźna. Ich występowanie jako materiału budowlanego, szczególnie martwicy wapiennej, w kościele grodowym świadczyć może o wyczerpywaniu się złóż głazów narzutowych w najbliższej okolicy.