4. Oz Leśna Grobla

■ Tematyka

Rzeźba fluwioglacjalna (wodnolodowcowa) związana z procesami erozyjnymi i akumulacyjnymi zachodzącymi w kanałach subglacjalnych (podlodowco-wych), w spągowej (dolnej) części lądolodu, drążonych na styku z mineralnym podłożem. Rola brył martwego lodu, konserwującego miejsca, w których występują współczesnie jeziora oraz znaczenie wód proglacjalnych
w tworzeniu sandru otoczającego wspomniane formy.

■ Charakterystyka

Wał ozowy o stosunkowo stromych stokach, ciągnący się na długosci ok. 3,5 km, w północnej części urozmaicony zagłębieniami wypełnionymi wodami jezior Okrąglak, Baba, Cyganek, Uli i Ósemka. Wzdłuż ozu ciągną się obniżenia przyozowe, podmokłe, w wielu miejscach zatorfione.
W bezpośrednim sąsiedztwie ozu, w odległości ok 300m na NW od osi wału, znajduje się wczesnośrednwieczne grodzisko należące do grodzisk pierścieniowatych.

■ Lokalizacja

Obszar między Siedleczkiem na południu a Jeziercami na północy, gmina Kostrzyn. Geostanowisko w formie geotras pieszo-rowerowych.

■ Propozycja zwiedzania

Trasa piesza do Jeziora Okrąglak
Trasa piesza wokół Jeziora Baba, Cyganek i Uli
Trasa piesza po ozie do grodziska Szwedzki Okop
Trasa rowerowa

■ Ocena geostanowiska

Geneza rzeźby w otoczeniu ozu

Przemysław Gonera

Oz Leśna Grobla jest doskonałym przykładem formy polodowcowej, powstałej w warunkach subglacjalnych (na styku mineralnego podłoża i lodowej „stopy” lądolodu). Zmienne warunki hydrodynamiczne panującew spągu lądolodu, decydowały o charakterze procesów, które tam zachodziły. Obok miejsc z przewagą  intensywnych procesów erozyjnych, w ciągu występowały obszary akumulacji materiału fluwioglacjalnego.

W zapisie współczesnej rzeźby geostanowiska „Leśna Grobla” miejscem erozji w kanale subglacjalnym są jeziora Okrąglak, Baba (ryc. G-4.4.), Cyganek, Uli i Ósemka, a akumulacji, ciągnący się na SW, wijący jak rzeka wał, będący klasycznym ozem. Miejscami, materiał piaszczysto-żwirowy budujący oz pokryty jest gliną soliflukcyjną (spływową) wytapiającą się z lodu w ostatniej fazie kształtowania tej formy, gdy kanał był już otwarty.

Po wycofaniu się lądolodu na kolejne miejsce postoju na północ od Leśnej Grobli (Imielno, Imielenko, Fałkowo), oz znalazł się w strefie aktywności wód roztopowych, wypływających na przedpole lądolodu i usypujących stożek sandrowy. Forma ta została niejako „zatopiona” w osadach piaszczysto-żwirowych sandru, transportowanych przez rzeki roztokowe (proglacjalne). Materiał ten akumulowany był również na bryłach martwego lodu, które w tym czasie konserwowały miejsca erozji w kanale subglacjalnym. Po wytopieniu się brył lodu powstały wspomniane wyżej jeziora. W niektórych miejscach wałowi towarzyszą zatorfione obniżenia przyozowe, będące zarówno miejscami wytapiania lodu lodowcowego jak i erozji wód roztopowych (supraglacjalnych) tworzących stożek sandrowy.

Obraz zależności przestrzennych omawianych form terenu prezentuje ryc. G-4.1.

Ryc. G-4.1. Leśna Grobla i rynna jeziora Baba – mapa form terenu
(autor: Lech Kaczmarek)

Glacjalna historia ozu Leśna Grobla

Leszek Kasprzak

Geostanowisko Leśna Grobla prezentuje skomplikowany układ form pochodzenia lodowcowego i fluwioglacjalnego (wodno-lodowcowego). Jest to jako całość form linijna, rynnowa z pagórkami, znajdująca się powyżej otaczającego terenu. Pochodzi z ostatniego zlodowacenia z fazy poznańskiej, tj. sprzed około 16 tys. lat temu choć mogła kształtować się do dzisiejszej postaci przez jeszcze przynajmniej 2-3 tys. lat (pewności tutaj nie ma). Taka informacja ogólna w zasadzie wystarcza przeciętnemu turyście ale spacer po grobli oraz odkrywanie kolejnych zakątków zmusza bardziej wprawnego i zaciekawionego turystę do zadawania sobie kolejnych pytań, z których najważniejsze dotyczy różnorodności procesów i kolejnych etapów powstawania. W geomorfologii nazywamy takie formy „poligenetyczne”, żeby podkreślić wielość procesów takich jak osadzanie, erozja, przykrywanie lodu lodowcowego, wytapianie lodów gruntowych, powstawanie cieku wodnego już w okresie poglacjalnym i kolejne przeobrażenia.

    Warto pamiętać, choć nie jest to akcentowane w przewodniku, że od czasu gdy ostatnie lodowce Czaszy lądolodowej niejako wróciły do Skandynawii i schowały się ponownie w dolinach górskich minęło ponad 10 000 lat. Okres ten to holocen, czas w którym żyjemy i wtedy także przyroda nie próżnowała. Padały deszcze, nadchodziły śnieżne zimy, długie okresy mrozów oraz długie okresy wyraźnych ociepleń. Na Nizinie Wielkopolskiej powstawały nowe systemy odwodnienia i dawne rynny glacjalne włączane były w obieg hydrologiczny. Zachodziły procesy stokowe, osady spływały do obniżeń. Strumienie podcinały i wyostrzały dawne formy glacjalne a czasami odwrotnie spłaszczały i zacierały ich poprzednią historię.

    Historię Leśnej Grobli można pokazać za pomocą kilku etapów poprzez odwołanie się do wyników badań lodowców współczesnych (wszystkie fotografie pochodzą z lodowców Spitsbergenu)

Etap 1. Lądolód ustabilizował swoje czoło na linii zasięgu fazy poznańskiej. Czoło lodowe trwało w stanie równowagi a wody wewnątrz lodowca spływały do jego dolnych części i wypływały tunelami wyżłobionymi w lodzie (Ryc. 1). Na prawo od piramid lodowych widoczne zakończenie tunelu lodowego.

Ryc. 1.

Etap 2. Po długiej fazie funkcjonowania tunelu (kilkaset lat) wpierw staje się szeroki ale w końcu strop, w wynika topnienia lodowca, staje się coraz cieńszy i prawdopodobnie opada i przykrywa osady wewnątrz tunelu (Ryc. 2).

Ryc. 2.

    Nie jest to jednak jedyna możliwość. Należy pamiętać, że w otoczeniu rynny znajdują się sandry sypane gdy czoło lądolodu było daleko na północ od rynny … a mimo to rynna nie została zasypana. Mogło w związku z tym być i tak, że w okresie tworzenia sandrów wcale nie było jeszcze widać rynny a jedynie pagóry lodowo-morenowe (Ryc. 3) znaczące przebieg dawnego tunelu lodowego.

 Ryc. 3.

Etap 3. Utworzenie sandrów a dopiero potem ostateczne wytopienie, nawet po tysiącleciach, lodu zalegającego w rynnie i uzyskanie obrazu morfologicznego widocznego dzisiaj. (Ryc. 4).

Ryc. 4.

Etap 4. Przekształcenia holoceńskie czyli po okresie glacjalnym. Był to etap równie istotny jak, czas „lodowcowy”, gdy rynna została włączona w istniejący do dziś system hydrologiczny co na pewno zmieniło: deniwelacje, spadki, spowodowało podcięcia skarp, obniżyło pagórki w wyniku spływania osadów oraz działalności człowieka.

Oz i Okop Szwedzki

Mirosław Makohonienko

Oz położony przy osadzie Leśna Grobla, znajdujący się na terenie Nadleśnictwa Czerniejewo, należy do najlepiej zachowanych i najpiękniejszych przykładów rzeźby fluwioglacjalnej na obszarze Wielkopolski (ryc. G-4.2.).

Ryc. G-4.2. Oz w okolicy Siedleczka (autor: Lech Kaczmarek)

Ryc. G-4.3. Obniżenie przyozowe w okolicy Siedleczka (autor: Lech Kaczmarek)

Oz tworzy długi, wąski wał, o stosunkowo stromych zboczach, przebiegający na długości 3,5 km, od okolic jeziorka Okrąglak na północnym-wschodzie, po wioskę Siedleczek na południowym-zachodzie. Szerokość wału ozowego mierzy u podstawy 60 metrów. Jego wysokość sięga ośmiu metrów ponad otaczający teren. 

Ryc. G-4.4. Widok od strony północnej na jez. Baba (autor: Lech Kaczmarek)

Współcześnie nasza kopalna rzeka zachowana pod postacią piasków i żwirów, wraz z pobliskimi wolno płynącymi ciekami tworzy w istocie system trzech równoległych rzek na jednej równinie. Oz stanowiący relikt dawnej epoki, rozdziela dwie rzeczki;  u podstawy wału po stronie południowej płynie drobnym nurem rzeczka Moskawa, zaś po jego stronie północnej rzeczka Cybinka.

Nazwa oz oznaczająca specyficzną formę terenu, pochodzi z języków skandynawskich. Zarówno w języku szwedzkim, jak i norweskim ås oznacza grzbiet, wzgórze, wał, a więc wydłużoną i wyniesioną formę terenu. Miejscowa ludność uznała tą wyjątko-wą formę za groblę, wytwór stworzony ręką człowieka. Takie postrzeganie jest w pełni zrozumiałe, bowiem kształt ozu w postaci wału niezwykle przypomina sztuczną groblę. Ponadto, przebiega on przez tereny mokradłowe (ryc. G-4.3.), na jakich zwykle wznoszono konstrukcje groblowe dla pokonywania podmokłości suchą stopą. Wprawne oko może rozpoznać oz od wału, bez żmudnych badań geologicznych. Co z wyglądu różni nasz oz od grobli to specyficzny kręty kształt, z występującymi tu i ówdzie przewężeniami oraz zwieńczeniem wału, przebiegającym lekko falista linią. Groble prowadzi człowiek zwykle po liniach prostych lub wygiętych w stosunkowo regularne ługi. Będąc w terenie przyjrzyjmy się dokładniej naszemu ozowi / grobli i starajmy się zauważyć wskazane cechy. W istocie darowany przez naturę oz, wykorzystywany był dawniej, jak i dziś jako swoista grobla w lokalnej komunikacji. Na jego kulminacji poprowadzono gruntową drogę, zapewniającą bezpieczne przejście a nawet przejazd samochodem po suchym podłożu, z ominięciem niedogodnych podmokłości. Oz, co niezwykłe, stał się ważnym obiektem granicznym! W jego północno-wschodniej części, na ozowym wale wyznaczono granicę administracyjną między powiatem poznańskim (i gminą Kostrzyń) od strony północnej, a powiatem wrzesińskim (i gminą Nekla) od strony południowej! Tym samym „kopalna rzeka lodowcowa” sprzed tysięcy lat, dziś już nie istniejąca, wpisała się istotnie w życie miejscowej społeczności, zyskując swe nowe kulturowe znaczenie, sięgając sfer ponadlokalnej administracji.

U podnóża ozu powstała osada. Nazwę osady – Leśna Grobla – nadano nawiązując do sąsiadującej z nią specyficznej formy terenu. Choć na żadnej mapie nazwa ta nie występuje w odniesieniu do ozu, prawdopodobnym jest, że używana była wśród miejscowych mieszkańców na określenie wijącego się w lesie wału. W niniejszym opracowaniu nazwę osady, postanowiliśmy przyjąć formalnie również jako nazwę własną ozu, czyli oz Leśna Grobla. Zwróćmy uwagę, iż na niektórych mapach, w południowej części ozu widnieje nadana nazwa własna „Grobla Twardowskiego”. Na dziś nie jest nam wiadomym kto i kiedy nadał tą nazwę, z jakim panem Twardowskim jest ona związana i czy na pewno nazwa ta odnosiła się do całego ozu, czy do jego południowego fragmentu. Może Ty Drogi Czytelniku przyczynisz się do wyjaśnienia tej geograficznej zagadki.

W bliskim sąsiedztwie ozu Leśna Grobla, nad rzeczką Cybinką, w środowisku dolinnym wyróżnia się regularny pagór z wklęsło-ścią. Opisywany jest na mapach jako „Okop Szwedzki”. Forma ta wzniesiona została niewątpliwie ręką człowieka. Przez miejscową ludność łączona była z obozowiskiem wojsk szwedzkich w czasach „potopu” – wojennej zawieruchy połowy XVII wieku. W istocie pagór ten jest wczesnośredniowiecznym grodziskiem, należącym do typu grodzisk pierścieniowatych. Posiada niemalże kolisty kształt, u podstawy o średnicy ok. 55 m, zaś na wyniesieniu ok. 35 m. Pierścieniowaty wał sięga dziś wysokości 3-4 m. Grodzisko otoczone jest fosą. Jego wklęsłe wnętrze tworzy majdan czyli plac, o powierzchni 25 x 30 m. Według starszych badań, obiekt ten powstał w okresie wczesnego średniowiecza, będąc użytkowany od V wieku po połowę wieku X. Te wnioskowania dziś wymagają odpowiedniej weryfikacji. Grodzisko to nazwane potocznie „Okopem Szwedzkim” występuje w źródłach archeologicznych pod nazwą Wiktorowo, stanowisko 1.

Ryc. G-4.5. Grodzisko wczesnośredniowieczne (autor: Lech Kaczmarek)

Ryc. G-4.6. Fosa grodziska (autor: Lech Kaczmarek)

Dziedzictwo kulturowe otoczenia ozu

Łukasz Szał

Otoczenie geostanowiska: Oz Leśna Grobla łączy walory przyrodnicze z dziedzictwem historyczno-kulturowym dawnych osad leśnych i olęderskich. Sama Leśna Grobla to niewielka osada w gminie Kostrzyn, położona w całości w lesie i chętnie odwiedzana przez mieszkańców podczas spacerów. Przez miejscowość przebiega trasa Biegu do Nocy, którego start i meta znajdują się w pobliskim Siedleczku.

Istotnym punktem w otoczeniu geostanowiska jest Siedleczek, przez który przebiega Szlak Osadnictwa Olęderskiego w Gminie Nekla. Dawna nazwa Siedlec Hauland, używana w okresie zaboru pruskiego i okupacji niemieckiej, wskazuje na związki miejscowości z osadnictwem olęderskim. Osadnicy tego typu, przybywający m.in. z Niderlandów, Niemiec czy Czech, zagospodarowywali lasy, mokradła i nieużytki, korzystając z większej wolności osobistej oraz płacąc właścicielom ziemskim czynsz.

Cenną pamiątką po tej społeczności jest XIX-wieczny cmentarz ewangelicki w Siedleczku, częściowo osłonięty naturalnym żywopłotem. Zachowały się tam m.in. nagrobki Ludwiga Johanna Klicha, budowniczego młynów (ryc. G-4.7) oraz Michaela Wilde, miejscowego gospodarza. Nekropolia ma także znaczenie przyrodnicze – występują tu rośliny symboliczne dawnych cmentarzy, takie jak śnieżyczka przebiśnieg, wieczornik damski i cebulica syberyjska, a także rzadki grzyb czarka austriacka.

Ryc. G-4.7. Nagrobek Ludwiga Johanna Klicha na cmentarzu ewangelickim w Siedleczku
(autor: Lech Kaczmarek)

W szerszym otoczeniu, w Sannikach, znajduje się miejsce pamięci poświęcone generałowi Ignacemu Prądzyńskiemu., urodzonemu w dawnej posiadłości dworskiej, upamiętnione tablicą pamiątkową.