1. Park Natury Promno - Stowarzyszenie Geopark Wielkopolski

Karta informacyjna geostanowiska

■ Tematyka

Procesy lodowcowe i wodnolodowcowe (glacjalne i fluwioglacjalne) wplywające na zróżnicowanie rzeźby i budowy geologicznej podłoża (litologii: gliny, piaski, żwiry); ta georóżnorodność ma decydujący wpływ na bioróżnorodności terenu.

■ Charakterystyka

Ciąg wzgórz moreny czołowej o przebiegu równoleżnikowym (wschód-zachód) prezentuje charakterystyczną rzeźbę ukształtowaną przez pagóry lodowo-morenowe wydrębnione z czoła lądolodu. Cechą wyróżniającą ten teren, są naprzemianległe wały i obniżenia biogeniczne wypełnione torfem i niewielkimi zbiornikami wodnymi. Na południe od tego kompleksu wody roztopowe lądolodu wykształciły szeroką dolinę proglacjalną (czyli tworzoną na jego przedpolu).

■ Lokalizacja

Obszar położony pomiędzy miejscowościami Promno, Nowa Górka, Kociałkowa Gorka i Kapalica, gmina Pobiedziska. Geostanowisko w formie geotrasy.

■ Propozycja zwiedzania

Piesza geotrasa z punktami widokowymi: TRASA rozpoczynająca się na parkingu leśnym: PINEZKA.

■ Ocena geostanowiska

Geomorfologia

Geomorfologia

Leszek Kasprzak

Park Natury Promno w zakresie rzeźby zawiera cztery główne elementy o odmiennej budowie geologicznej związanej z różnymi procesami glacjalnymi. Centralną pozycję zajmuje forma opisana na załączonej mapie (ryc. G-1.1.) jako morena czołowa. Ogólnie rzecz ujmując tego typu forma powstała w strefie czołowej lądolodu fazy poznańskiej ostatniego zlodowacenia, w czasie postoju (równowagi dynamicznej), około 16 tys. lat temu. W obrębie moreny czołowej zwracają uwagę równoleżnikowe wały, pomiędzy którymi znajdują się ciągi zagłębień, z których cześć wypełniona jest wodą. Morena ta posiada dużą wartość krajobrazową. Prezentuje mianowicie rzeźbę kształtowaną przez pagóry lodowo-morenowe wyodrębniane z czoła lądolodu. Jest to podstawowy typ strefy marginalnej obserwowany w częściach czołowych współczesnych lodowców.

Ryc. G-1.1. Geotrasa Park Natury Promno na tle mapy form terenu.
Oznaczenia: A – geotrasa ze stanowiskami; B – osie morfologiczne: a – obniżeń, b – wzniesień; C – formy terenu: a – morena czołowa, b – wysoczyzna morenowa, c – obniżenia wypełnione osadami organicznymi; D – zbiorniki wodne.
Autor: Lech Kaczmarek

Mechanizm powstawania pagórów przedstawiono na rycinie G.1.2. Potrzebna jest jednak w tym miejscu istotna dygresja dotycząca wałów lodowo-morenowych. Lód jest bardzo specyficznym materiałem: przykryty grubą warstwą materiału może przetrwać pod pokrywą mineralną setki lat. Natomiast, jeżeli jest tylko „posypany” materiałem mineralnym, wytapia się bardzo szybko, ponieważ luźno rozrzucony materiał absorbuje promienie słoneczne. Mechanizm ten, ukazany na rycinie, powoduje, że na czole lodowca powstają w trakcie powolnej recesji (cofania się) kolejne strefy wałów lodowo-morenowych, równoległe do czoła. Pomiędzy nimi, także równoległe do czoła, powstają zagłębienia, gdzie zbyt cienkie pokrywy mineralne nie uchroniły lodu przed wytopieniem (ablacją). W okresie końcowego wytapiania, do zagłębień spływał materiał mineralny, który utworzył ciąg pogórków, a w miejscach pogrzebanych lodów powstały jeziora (inwersja rzeźby).

W celu unaocznienia powstawania tego typu form morenowych popatrzmy na współczesny analog moreny czołowej Promna tyle, że na Spitsbergenie. Fotografia (ryc. G-1.3.) przedstawia strefę marginalną lodowca Ragnar. Wystarczy usunąć góry, a zobaczy-my ukierunkowane pagórki oraz jeziorka a nawet duże jezioro podobnie jak w Parku Promno, w jego północno-zachodniej części. Strefa marginalna (czołowa) Ragnara jest typowa dla większości współczesnych lodowców, dlatego morena w Parku Promno z okresu ostatniego zlodowacenia posiada dużą wartość naukową-poznawczą. Jest jeszcze jeden istotny aspekt związany z zagrzebanymi lodami martwymi. Często sięgały one bardzo głęboko, co powodowało, że późniejsze, nawet niewielkie jeziorka zasilane z drugiego poziomu wodonośnego, charakteryzują się dużą czystością.

Ryc. G-1.2. Schemat powstawania pagórów lodowo-morenowych w strefie krawędziowej lądolodu (autor: Leszek Kasprzak)

Ryc. G-1.3. Lodowiec Ragnar. Strefa marginalna z pagórkami lodowo-morenowymi i obniżeniami po wytopionym martwym lodzie (autor: Leszek Kasprzak)

W Parku Natury Promno jest także bardzo ciekawy układ hydrograficzny odziedziczony po okresie stacjonowania lądolodu na linii fazy poznańskiej. Widać wyraźnie dwa systemy. Część południową kształtowały zarówno wody lodowcowe wypływające na przedpole jak i wody płynące z południa. Wody te łączyły się
i spływały na zachód zgodnie ze nachyleniem terenu (właściwe nachylenie na północ było blokowany przez czoło lodowe). Zapisem tego okresu jest piękne jezioro zaporowe widoczne w południowowschodniej części Parku. Wody, które wyrzeźbiły doliny o charakterze przełomowym o orientacji północo-zachód – południo-wschód w pewnym okresie na pewno płynęły w tunelach lodowych a potem opływały wyniesienia moreny czołowej.

Po okresie postoju czoło lodowe wycofywało się szybciej (faza recesji) i nie tworzyły się na nim nagromadzenia materiału mineralnego. W tym okresie odsłaniana była rozległa wysoczyzna morenowa na północy Parku zbudowana z materiału morenowego transportowanego w dolnej tzw. bazalnej części lądolodu.

Geotrasa

Geotrasa

Alicja Najwer

Park Krajobrazowy Promno należy do najmniejszych parków krajobrazowych w Polsce, jednak pod względem georóżnorodności i bioróżnorodności wyraźnie wyróżnia się na tle pozostałych. Został utworzony w 1993 roku i zajmuje powierzchnię 3 373,53 ha, a jego otulina obejmuje 2 388,26 ha. Do najważniejszych celów ochrony należą: zachowanie lasów liściastych ze starodrzewami, obszarów podmokłych, zbiorników wodnych, cennych siedlisk przyrodniczych oraz urozmaiconej rzeźby młodoglacjalnej.

Wybrany fragment parku, proponowany jako geostanowisko, skupia wszystkie powyższe elementy i bardzo dobrze ukazuje polodowcowy charakter tego obszaru. Jest to jeden z najbardziej czytelnych krajobrazowo fragmentów Parku Krajobrazowego Promno, gdzie pagórkowata rzeźba moreny czołowej, z łukowatymi i krętymi układami wałów morenowych, współwystępuje z obniżeniami biogenicznymi wypełnionymi torfem oraz niewielkimi jeziorami (ryc. G-1.1.). Geostanowisko obejmuje obszar położony między miejscowościami Promno, Nowa Górka, Kociałkowa Górka i Kapalica. Najlepiej wykształcone moreny czołowe występują na wschód od wybranego geostanowiska, osiągając 120–125 m n.p.m., a kulminacją tego pasma jest wzniesienie nieopodal Kapalicy o wysokości 127,1 m n.p.m. Obszar znajduje się w granicach mezoregionu Równina Wrzesińska. Pod względem geoturystycznym przedstawione geostanowisko jest szczególnie wartościowe, ponieważ pozwala pokazać krajobraz młodoglacjalny nie jako pojedynczą formę, lecz jako cały system powiązanych ze sobą elementów: wyniesień morenowych, zagłębień wytopiskowych, jezior i obszarów podmokłych. Tak urozmaicona rzeźba sprzyja występowaniu cennych siedlisk przyrodniczych, które chronione są tu w formie aż 3 rezerwatów przyrody, obszaru NATURA 2000 oraz użytku ekologicznego. To doskonałe miejsce na terenową lekcję geografii i przyrody — pokazuje, jak lądolód oraz wody roztopowe ukształtowały dzisiejszy krajobraz, a jednocześnie pozwala dostrzec, że krajobraz ten nadal się zmienia pod wpływem wód, roślinności, zwierząt oraz działalności człowieka.

Obszar geostanowiska najlepiej poznać, przemierzając proponowaną trasę geoturystyczną o długości 5,5 km (ryc. G-1.1.). Trasa rozpoczyna się i kończy na parkingu leśnym w rejonie Jeziora Brzostek, nieopodal leśniczówki, gdzie można zostawić samochód. Jest odpowiednia zarówno do pieszych wędrówek, jak i do marszu z kijkami nordic walking. Można ją również pokonać rowerem, choć miejscami ścieżki są wąskie, leśne i, w zależności od pory roku, mogą być bardziej zarośnięte lub wilgotne. Przejazd z wózkiem jest możliwy, ale fragmentarycznie może wymagać większego wysiłku. Trasa wykorzystuje oznakowane szlaki turystyczne prowadzące przez najcenniejsze fragmenty Parku Krajobrazowego Promno. Zielony szlak pieszy przebiega od południa i łączy m.in. rejon Jeziora Drążynek i Jeziora Brzostek, a w szerszym przebiegu prowadzi dalej w kierunku Pobiedzisk. Natomiast szlak niebieski, mający początek przy stacji PKP w Promnie, pozwala zobaczyć północne fragmenty parku.

Trasa z parkingu wiedzie nad Jezioro Brzostek (ryc. G-1.4.). Jego zwarty kształt, leśne otoczenie oraz miejscami stromo nachylone brzegi dobrze ilustrują młodoglacjalny charakter krajobrazu. Warto obejść jezioro od północy, skąd można podziwiać je z wysokiej skarpy (stanowisko 1, ryc. G-1.1.). To dobre miejsce na krótki odpoczynek przed dalszą wędrówką. Po obejściu jeziora, od strony południowej nad wodą znajduje się niewielka plaża i miejsce piknikowe (ryc. G-1.5., stanowisko 2).

Jezioro Brzostek to niewielki, śródleśny akwen w Parku Krajobrazowym Promno i jeden z przykładów krajobrazu ukształtowanego przez ostatni lądolód. Najprawdopodobniej powstało w zagłębieniu wytopiskowym, czyli miejscu, gdzie po ustąpieniu lądolodu w osadach pozostała bryła martwego lodu. Gdy stopniowo się wytopiła, powierzchnia terenu obniżyła się, tworząc nieckę, którą wypełniła woda. Zwarty, owalny kształt jeziora oraz miejscami strome, leśne brzegi dobrze pokazują, że nawet mały akwen może być pamiątką po wielkich procesach glacjalnych.

Większa różnorodność form polodowcowych ujawnia się po odejściu od jeziora Brzostek i skierowaniu się zielonym szlakiem na południe, w głąb lasu mieszanego (stanowisko 3). Rzeźba terenu staje się tu bardziej urozmaicona — pojawiają się wyraźne deniwelacje, pagórki i obniżenia związane z pasmem moreny czołowej. To właśnie w tej części parku szczególnie dobrze widoczny jest młodoglacjalny charakter krajobrazu. Po dojściu do skarpy porośniętej imponującym starodrzewiem (ryc. G-1.6.) można podziwiać rozległą doliny Kanału Szkutelniak (ryc. G-1.7.stanowisko 4). Jest to ciekawy przykład miejsca, w którym naturalne obniżenie terenu zostało wykorzystane przez ciek wodny, a przyległe łąki i tereny podmokłe zostały częściowo przekształcone przez człowieka. Dno doliny wypełniają osady organiczne i wilgotne siedliska, natomiast jej obrzeża zamykają wyniesienia morenowe. Dzięki temu na niewielkiej przestrzeni można obserwować wyraźny kontrast między suchszymi, wyniesionymi fragmentami moreny a podmokłymi obniżeniami dna doliny.

Ryc. G-1.4. Jezioro Brzostek (autor: Alicja Najwer)

Ryc. G-1.5. Plaża przy Jeziorze Brzostek (autor: Alicja Najwer)

Ryc. G-1.6. Starodrzew porastający skarpę. Na pierwszym planie dąb szypułkowy, a w tle znajduje się dolina kanału Szkutelniak (autor: Alicja Najwer)

Ryc. G-1.7. Rozległe obniżenie terenu przez które przepływa kanał Szkutelniak (autor: Alicja Najwer)

Szlak prowadzi następnie w kierunku rezerwatu „Las Liściasty w Promnie” (ryc. G-1.8., stanowisko 5), jednego z najcenniejszych fragmentów leśnych parku. Chroni on dobrze zachowany kompleks lasów liściastych, w tym ponad 150-letni drzewostan grądowy z bogatym i zróżnicowanym runem. Wiosną pojawia się tu efektowny aspekt geofitów (aspekt wiosenny), tworzony m.in. przez zawilca gajowego, przylaszczkę pospolitą, miodunkę ćmę i fiołki. W runie występują również m.in. kopytnik pospolity, lilia złotogłów, kokorycz pusta i miodownik melisowaty. Rezerwat obejmuje obszar krętych wałów morenowych, rozdzielonych podmokłymi zagłębieniami stale lub okresowo wypełnionymi wodą. To właśnie ta urozmaicona rzeźba terenu wraz ze zmienną wilgotnością podłoża i zróżnicowanym typem osadów wpływa na mozaikę siedlisk. W niewielkiej odległości współwystępują tu siedliska grądowe, olsowe, łęgowe oraz fragmenty dąbrów, co dobrze pokazuje, że georóżnorodność bezpośrednio przekłada się na bioróżnorodność parku.

Ryc. G-1.8. Rezerwat „Las Liściasty w Promnie” (autor: Alicja Najwer)

W pobliżu znajduje się także najmłodszy rezerwat przyrody w tym rejonie — „Leśna Ostoja koło Promna im. Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy”, ustanowiony w 2025 r. Rezerwat leży w granicach Parku Krajobrazowego Promno oraz obszaru Natura 2000 Ostoja koło Promna i stanowi przyrodnicze uzupełnienie przestrzeni między rezerwatami „Las Liściasty w Promnie” i „Jezioro Drążynek”. Obejmuje ponad 55 ha cennych ekosystemów leśnych związanych z fragmentem moreny pobiedziskiej i doliną Szkutelniaka. Szczególne znaczenie mają tu stare drzewostany, miejscami osiągające około 160 lat i więcej, stanowiące schronienie dla gatunków związanych ze starodrzewem.

Flora Leśnej Ostoi jest bogata i obejmuje ponad 200 gatunków roślin. Występują tu m.in. grąd środkowoeuropejski, ols porzeczkowy, łęgi jesionowo-olszowe i wiązowo-jesionowe oraz kwaśna dąbrowa. Wśród gatunków chronionych wskazywane są m.in. lilia złotogłów i wawrzynek wilczełyko. Równie istotna jest fauna: odnotowano tu płazy, gady, ptaki leśne i ssaki związane z dojrzałymi kompleksami leśnymi. Na szczególną uwagę zasługują m.in. dzięcioł średni, dzięcioł czarny, siniak, muchołówka mała, nietoperze, wilk oraz orzesznica leszczynowa, której stanowisko w tym rejonie uznawane jest za wyjątkowe w skali Wielkopolski.

Kolejnym charakterystycznym punktem są rozlewiska i podmokłe łąki związane z Kanałem Szkutelniak (stanowisko 6), obecnie chronione jako użytek ekologiczny Łąki Królewskie. Użytek został ustanowiony w 2024 r. i obejmuje 29,6304 ha. Jego celem jest ochrona miejsc występowania rzadkich i chronionych zwierząt, w tym ptaków wodno-błotnych, traszki grzebieniastej, kumaka nizinnego i bobra. Szczególne znaczenie ma utrzymanie odpowiedniego poziomu wód gruntowych i powierzchniowych, umożliwiającego tworzenie się sezonowych rozlewisk w okresie wiosennym.

W tej części geotrasy szczególnie dobrze widać, że cenne siedliska przyrodnicze nie są tu przypadkowe. Ich rozmieszczenie wynika z układu form polodowcowych: wyniesień morenowych, wilgotnych zagłębień, dolin, cieków i zarastających jezior. To właśnie ta mozaika warunków siedliskowych sprawia, że niewielki fragment Parku Krajobrazowego Promno skupia tak dużą różnorodność roślin i zwierząt.

Łąki Królewskie to nie jezioro, lecz dawne podmokłe łąki w dolinie Kanału Szkutelniak. To przykład tego, jak szybko krajobraz może się zmienić, gdy człowiek przestaje intensywnie odwadniać i użytkować podmokłe łąki. Jeszcze na początku XXI wieku teren ten opisywano jako torfowisko i użytki zielone nad Kanałem Szkutelniak, miejscami wykaszane. Z czasem, po zaprzestaniu koszenia i konserwacji rowów odwadniających, a przede wszystkim dzięki działalności bobrów budujących tamy, woda zaczęła zatrzymywać się w dolinie. Tak powstały rozlewiska z otwartym lustrem wody, szuwarami i turzycowiskami, które dziś stanowią cenne siedliska ptaków wodno-błotnych, płazów i ssaków. To dobry przykład „renaturyzacji oddolnej” — przyroda odzyskała teren, który wcześniej był utrzymywany jako zmeliorowane łąki.

W końcowej części wycieczki warto odwiedzić rezerwat przyrody „Jezioro Drążynek” (ryc. G-1.9., stanowisko 7). To śródleśne, zarastające jezioro położone w zagłębieniu wytopiskowym, otoczone falistymi wzgórzami morenowymi. Rezerwat chroni zarastające jeziorko wraz z przyległymi łąkami bagiennymi, rzadką roślinnością zielną i mszystą oraz stanowiskami kłoci wiechowatej. W okolicy jeziora występuje także jarząb brekinia, a fragmenty obrzeży jezior zajmują bogate florystycznie torfowiska. W rejonie Jeziora Drążynek znajduje się również głaz narzutowy upamiętniający wybitnego botanika, Zygmunta Czubińskiego, Profesora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Głazy narzutowe są jednymi z najbardziej czytelnych świadków epoki lodowej: zostały oderwane od skał macierzystych na obszarach północnej Europy, a następnie przetransportowane przez lądolód nawet setki kilometrów. Po wytopieniu lodu pozostały w krajobrazie jako samotne bloki skalne — trwałe „podpisy” lądolodu, które pozwalają odtworzyć kierunki jego ruchu i zasięg dawnego zlodowacenia.

Od Jeziora Drążynek niebieski szlak prowadzi z powrotem w stronę parkingu, przez równie urozmaicony, choć odmienny krajobraz — bardziej otwarty, z udziałem pól uprawnych (ryc. G-1.10., stanowisko 8). Otwarte pola uprawne wprowadzają do krajobrazu parku wyraźny kontrast wobec zwartych kompleksów leśnych i niewielkich jezior, podkreślając mozaikowy charakter tego obszaru. Ich obecność wiąże się m.in. z warunkami glebowymi, które wynikają bezpośrednio z młodoglacjalnej budowy geologicznej. Gleby Parku Krajobrazowego Promno rozwinęły się na zróżnicowanym podłożu: glinach zwałowych, piaskach i żwirach wodnolodowcowych, a także osadach organicznych w obniżeniach torfowiskowych. Na wyniesieniach dominują siedliska leśne i borowe związane z utworami mineralnymi, natomiast w obniżeniach wytopiskowych oraz w sąsiedztwie jezior rozwijają się gleby hydrogeniczne i torfowiska.

Ryc. G-1.9. Rezerwat „Jezioro Drążynek” (autor: Alicja Najwer)

Po drodze mijamy leśniczówkę, przy której rośnie okazały, pomnikowy dąb szypułkowy. Z tego odcinka trasy można również dostrzec w oddali taflę Jeziora Wójtostwo — niewielkiego zbiornika położonego w biegu Kanału Czachurskiego, jednego z głównych cieków Parku Krajobrazowego Promno. Kanał ten odwadnia środkową część parku i łączy lokalne zagłębienia jeziorne z systemem zlewni Cybiny. Ze względu na niewielkie przepływy ciek ma miejscami charakter okresowy, a wymiana wód w jeziorze jest ograniczona.

Dalej szlak prowadzi już w stronę parkingu, zamykając pętlę spacerową. Na stosunkowo krótkim odcinku można tu prześledzić, jak lądolód, wody roztopowe, martwy lód, osady organiczne oraz współczesne procesy przyrodnicze wspólnie ukształtowały jeden z najciekawszych fragmentów Parku Krajobrazowego Promno.

Ryc. G-1.10. Otwarty krajobraz pól uprawnych niedaleko leśniczówki Promno. W tle dąb szypułkowy, który jest ustanowiony pomnikiem przyrody (autor: Alicja Najwer)